Íslend­ingar þurfa að ákveða hvort þeir vilji hverfa aftur til fyr­ir­komu­lags þar sem skip­un­ar­vald við dóm­stóla ræðst af ein­berum flokks­hags­munum eða styðj­ast við mál­efna­leg sjón­ar­mið og þá meg­in­reglu að skipa skuli hæf­asta umsækj­and­ann hverju sinni.

Þetta sagði Jakob R. Möller, for­maður dóm­nefndar sem metur hæfni umsækj­enda um dóm­ara­emb­ætti, í erindi sínu á hádeg­is­fundi laga­deildar HR á dög­unum.

Jakob fjall­aði ítar­lega um sjálf­stæði dóm­stóla og skipun dóm­ara í sögu­legu sam­hengi. Benti hann á að lög 45/2010 voru sett af ærnu til­efni – eftir ára­tuga­skeið flokkspóli­tískrar mis­notk­unar á veit­ing­ar­valdi ráð­herra við skipun dóm­ara.

Sjö dómarar frá aldamótum skipaðir á skjön 
við meginregluna um að skipa beri þann hæfasta

„Allt frá því á fjórða ára­tug síð­ustu aldar var mikil fylgni milli flokks­að­ildar dóms­mála­ráð­herra og þekktra stjórn­mála­skoð­ana þeirra sem skip­aðir voru dóm­arar, sér­stak­lega í Hæsta­rétti,“ sagði hann. „Það var svo ekki fyrr en um 1987 með stofnun emb­ættis umboðs­manns Alþingis og síðan með lög­fest­ingu stjórn­sýslu­laga nr. 37/1993 að meg­in­reglan um skipun þess hæf­asta öðl­að­ist við­ur­kenn­ingu í íslenskum rétti.“ 

MYND: SHUTTERSTOCK

Jakob benti á að allt frá lög­fest­ingu lag­anna um aðskilnað dóms­valds og umboðs­valds í hér­aði nr. 92/1989 hefði starfað nefnd um mat á umsækj­endum til ráð­gjafar fyrir veit­inga­valdið, þ.e. dóms­mála­ráð­herra.

„Fram til gild­is­töku laga nr. 45/2010 þann 19. maí 2010 batt nið­ur­staða nefnd­ar­innar ekki hendur ráð­herra. Á þess­ari öld eru a.m.k. sjö dóm­arar við Hæsta­rétt, hér­aðs­dóm­stóla og nú síð­ast Lands­rétt þar sem meg­in­reglan um skipun þess hæf­asta sýn­ist hafa verið brotin, það er ráð­herra skeytti ekki um nið­ur­stöðu fag­legrar nefndar, en skip­aði annan eða aðra en metnir höfðu verið hæf­astir og án þess að nokkur alvöru­rann­sókn sam­kvæmt 10. gr. stjórn­sýslu­laga hefði farið fram.“

Þarf að stjórnarskrárbinda 
skyldu ráðherra til að fylgja lögum?

Jakob velti því upp hvort ef til vill þyrfti að stjórn­ar­skrár­binda skyldu ráð­herra til að fylgja lögum í emb­ætt­is­verkum sínum. Í ljósi sam­heng­is­ins og atburða und­an­far­inna mán­aða mátti skilja orð hans sem óbeina gagn­rýni á fram­göngu Sigríðar Andersen dóms­mála­ráð­herra.

MYND: PRESSPHOTOS.BIZ

„Eins og ég reikna með að allir hér inni viti og lesi kvölds og morgna þá stendur í 61. gr. stjórn­ar­skrár­innar: Dómendur skulu í emb­ætt­is­verkum sínum fara ein­ungis eftir lög­unum. Af því ég sé að það eru að minnsta kosti tveir alþing­is­menn hérna inni, þá væri kannski rétt að þeir hefðu í huga við end­ur­skoðun stjórn­ar­skrár­innar að setja inn nýtt ákvæði um að ráð­herrar skuli í emb­ætt­is­verkum sínum fara eftir lögum,“ sagði Jakob.