Sigríður Á. Andersen dóms­mála­ráð­herra sagði rang­lega í við­tali við frétta­stofu RÚV í gær­kvöldi að í dómi Hæsta­réttar um Lands­rétt­ar­málið væri ekki útskýrt „að hvaða leyti [ráð­herra] hefði þurft að rann­saka málið frekar“ þegar gerð var til­laga til Alþingis um skipun Lands­rétt­ar­dóm­ara í maí 2017. 

Hið rétta er að Hæsti­réttur tekur skýrt fram í dómi sínum hvaða lág­marks­kröfur hvíldu á ráð­herra með til­liti til rann­sókn­ar­reglu stjórn­sýslu­laga og þeirrar grund­vall­ar­reglu að stjórn­valdi beri að skipa hæf­ustu umsækj­endur í emb­ætti hverju sinni. Athuga­semdir Hæsta­réttar um þetta eru í fullu sam­ræmi við dómafor­dæmi frá 2011, lög­fræði­ráð­gjöf sem Sigríður Andersen fékk við und­ir­bún­ing til­lög­unnar í ráðu­neyti sínu og þær ábend­ingar sem fram komu við með­ferð máls­ins á Alþingi síð­asta sumar. 

„Hæsta­rétt­ar­dóm­ur­inn kveður upp úr um það að það hafi þurft að rann­saka málið frekar. Hann kveður ekk­ert nánar um það að hvaða leyti hefði átt að rann­saka málið frekar,“ sagði Sigríður í við­tal­inu við frétta­stofu RÚV í gær.

Svo bætti hún við: „Og við erum kannski ennþá í nokkru myrkri hvað það varðar, fyrir utan það að dóm­ur­inn nefnir að það hefði þurft að bera betur saman ein­stak­ling­ana, það hefði þurft með ein­hverjum hætti að gera það. Nú, hæfn­is­nefndin sjálf gerir það ekki í sínum störfum, og við þurfum þá að skoða það hvort það sé nægi­lega und­ir­búið í hendur ráð­herra sú vinna sem hæfn­is­nefndin sjálf innir af hendi.“

Hæstiréttur útskýrir hvaða lágmarkskröfur hvíla á ráðherra 

Í dómum Hæsta­réttar í Lands­rétt­ar­mál­inu frá 19. des­em­ber 2017 er rakið og rök­stutt hvaða lág­marks­skil­yrði rann­sókn ráð­herra hefði þurft að upp­fylla til að stand­ast lög. 

Fram kemur að áður en lög­leiddar voru reglur um dóm­nefndir til að meta hæfni umsækj­enda um dóm­ara­emb­ætti hvíldi sam­kvæmt 10. gr. stjórn­sýslu­laga sú skylda á ráð­herra dóms­mála að sjá til þess að atriði sem máli skiptu við mat á hæfni umsækj­enda væru nægj­an­lega upp­lýst áður en ákvörðun er tekin um veit­ingu dóm­ara­emb­ættis. 

„Með setn­ingu 2. mgr. 5. gr. laga nr. 92/1989, síðar 4. gr. a. laga nr. 15/1998 og nú síð­ast bráða­birgða­á­kvæði IV við lög nr. 50/2016, sbr. og 12. gr. þeirra laga, var þess­ari rann­sókn­ar­skyldu létt af ráð­herra og hún þess í stað lögð á herðar dóm­nefndar sem skipuð er með til­liti til þess að tryggt sé að hún hafi yfir að ráða sér­þekk­ingu við mat á hæfni umsækj­enda um dóm­ara­emb­ætti. Kemur rann­sókn dóm­nefndar því að lögum í stað rann­sóknar sem ráð­herra hefði ella borið að fram­kvæma sam­kvæmt 10. gr. stjórn­sýslu­laga,“ segir Hæsti­réttur. 

Þetta er í takt við dómafor­dæmi Hæsta­réttar í máli nr. 412/2010 frá 14. apríl 2011 sem tals­vert hefur verið vísað til í umræðum um Lands­rétt­ar­málið. Sigríður Andersen hefur hins vegar þrætt fyrir að málið sé raun­veru­lega for­dæm­is­gef­andi og meira að segja haldið þeirri afstöðu til streitu – sjá til dæmis við­tal á Bylgj­unni 14. jan­úar 2018 – eftir að dómar Hæsta­réttar í Lands­rétt­ar­mál­inu féllu þann 19. des­em­ber 2017. Þannig hafnar dóms­mála­ráð­herra því bein­líns að dómur sem Hæsti­réttur Íslands álítur for­dæm­is­gef­andi í ágrein­ingi um skipun dóm­ara sé raun­veru­lega for­dæm­is­gef­andi. 

Rannsókn ráðherra hefði þurft að byggja á sérfræðiþekkingu

Í nið­ur­stöðu Hæsta­réttar kemur fram að ef dóms­mála­ráð­herra geri til­lögu til Alþingis um að vikið verði frá áliti dóm­nefndar um veit­ingu dóm­ara­emb­ættis verði slík ákvörðun að vera reist á frek­ari rann­sókn ráð­herra þar sem „fyrir hendi sé sér­þekk­ing sam­bæri­leg þeirri sem dóm­nefnd býr yfir og að tekið sé til­lit til fyr­ir­mæla ráð­herra í reglum nr. 620/2010 um þau atriði sem ráða skulu hæfn­is­mati“. 

Mynd: Fast­eignir rík­is­sjóðs

Þá segir Hæsti­réttur að ráð­herra hafi, í ljósi rann­sókn­ar­skyldu sinnar sam­kvæmt 10. gr. stjórn­sýslu­laga, „að lág­marki [borið] að gera sam­an­burð á hæfni ann­ars vegar þeirra fjög­urra umsækj­enda sem dóm­nefnd hafði metið meðal 15 hæf­ustu en ráð­herra gerði ekki til­lögu um, og hins vegar þeirra fjög­urra sem ráð­herra gerði til­lögu um í stað hinna fyrr­nefndu“. 

Þá hafi ráð­herra borið að gera sjálf­stæða til­lögu til Alþingis um sér­hvern þeirra fjög­urra sem hún lagði til en voru ekki í hópi þeirra 15 umsækj­enda sem dóm­nefndin hafði metið hæf­asta. Þar hefði bein­línis átt að fara fram „sér­stök rann­sókn sam­bæri­leg rann­sókn dóm­nefndar á atriðum, sem vörð­uðu veit­ingu umræddra fjög­urra dóm­ara­emb­ætta við Lands­rétt“. 

Segir dómnefndina ekki hafa borið
saman hæfni einstakra umsækjenda

Þessi nið­ur­staða Hæsta­réttar er í full­komnu sam­ræmi við ábend­ingar sér­fræð­inga sem fram komu við með­ferð máls­ins í dóms­mála­ráðu­neyt­inu. Eins og Stundin greindi frá og fjall­aði ítar­lega um í gær­morgun ákvað ráð­herra að fara ekki eftir þessum ábend­ingum. 

Í við­tal­inu við Sigríði á RÚV í gær­kvöldi var hún spurð hvers vegna hún hefði ekki gert það. „Ég fór nú alveg eftir ábend­ing­unum. Ég lagði auð­vitað sjálf­stætt mat á umsækj­endur og fór yfir öll gögn,“ svar­aði hún og sagði jafn­framt að ekki væri hægt að draga þá ályktun af tölvu­póstum sem Stundin hafði birt að hún hefði ekki fylgt ráð­legg­ingum starfs­manna.

Síðar í við­tal­inu við­ur­kenndi Sigríður þó að hún hefði ekki fylgt ábend­ingum sér­fræð­ing­anna um setja þyrfti fram ítar­legan rök­stuðn­ing fyrir hróker­ingum af lista dóm­nefndar. „Nei vegna þess að ég var því ósam­mála,“ sagði ráð­herra. 

 „Nú, hæfn­is­nefndin sjálf gerir
það ekki í sínum störfum“

Athygli vekur að í við­tal­inu við frétta­stofu RÚV segir Sigríður að Hæsti­réttur telji að ráð­herra hefði átt að „bera betur saman ein­stak­ling­ana“ og bætir við: „Nú, hæfn­is­nefndin sjálf gerir það ekki í sínum störfum.“ 

Raunin er hins vegar sú að „hæfn­is­nefndin sjálf“ skil­aði ráð­herra 117 blað­síðna umsögn þann 19. maí 2017 þar sem fram kom ítar­legur sam­an­burður á hæfni umsækj­enda, röðun innan ein­stakra mats­þátta og rök­stutt álit á því hverjir teld­ust hæf­astir til að hljóta emb­ætti dóm­ara í sam­ræmi við reglur nr. 620/2010 um störf dóm­nefnd­ar­innar.