Í umræðu um loftslagsmál er oft talað eins og jörðin sé veik og við þurfum að bjarga henni. Eins og mannkynið standi utan við náttúruna og hafi nú loksins tekið eftir því að hún sé í hættu. Þessi frásögn er skiljanleg en líka villandi. Jörðin er 4,54 milljarða ára gömul og verður lífvænleg langt fram yfir okkar tíma. Það sem er í raun í hættu er sambandið okkar við hana, og þar með skilyrðin fyrir okkar eigin lífi.

Aðskilnaður okkar og náttúrunnar

Við höfum lengi litið á náttúruna sem auðlind: eitthvað sem er „þarna úti“ til ráðstöfunar og stjórnunar. Í því sjónarhorni er manneskjan gerandi og náttúran bakgrunnur. En þessi aðgreining er ekki náttúrulögmál heldur menningarleg hugmynd, tiltölulega ný í sögulegu samhengi.

Í flestum samfélögum mannkynssögunnar var slíkur aðskilnaður óhugsandi. Fólk skildi sig sem hluta af vistkerfinu, ekki herrar þess. Árstíðir, jarðvegur, dýr og veður voru ekki utanaðkomandi fyrirbæri heldur skilyrði lífsins sjálfs. Hér á landi var lengi sjálfsagt að börn færu í sveit yfir sumarið. Þar kynntust þau ekki náttúrunni sem hugtaki heldur sem lifandi veruleika, með líkamlegri vinnu, þreytu og veðrabrigðum. Þau lærðu, oft án orða, að lífsgæði byggjast á samspili við umhverfið, með mold undir nöglum, kulda í kinnum og vind sem beit í andlitið.

Þessi tengsl hafa þó ekki horfið með öllu. Atvinnugreinar á borð við landbúnað og fiskveiðar eru enn augljóslega háðar veðri, árstíðum, jarðvegi, hafstraumum og lífríki. En fyrir stóran hluta samfélagsins er þessi tenging orðin fjarlæg. Við göngum um matvörubúðir þar sem ávextir og grænmeti eru til staðar allt árið, án þess að þekkja uppruna þeirra eða jarðveginn sem nærði þau. Náttúran birtist ekki í daglegu lífi margra fyrr en hún gerir vart við sig með skorti, öfgaveðri eða röskun. Þessi fjarlægð er ekki aðeins efnisleg heldur einnig tilvistarleg. Hún hefur áhrif á það hvernig við upplifum öryggi, merkingu og framtíð.

Loftslagskvíði sem sorg yfir rofnum tengslum

Loftslagskvíði er ekki einfaldlega ótti við það sem koma skal. Rannsóknir og frásagnir ungs fólks benda til þess að hann sé djúp tilvistarleg sorg. Sorg yfir rofnu sambandi við heim sem áður virtist stöðugur og sjálfsagður. Í stað þess að spyrja einungis hvernig við „leysum“ loftslagsvandann þurfum við því líka að spyrja hvað fór úrskeiðis í sambandi okkar við umhverfið.

Þegar loftslagsaðgerðir eru settar fram sem fórn, svo sem minni neysla, hærri skattar og breyttur lífsstíll, missum við sjónar á dýpri vídd. Þá virðist sem við séum að missa eitthvað frekar en að endurheimta eitthvað sem skiptir máli. Reynslan bendir þó oft til hins gagnstæða: þegar tengsl við náttúru, samfélag og takta lífsins styrkjast aukast lífsgæði. Munurinn liggur ekki í því hvort breytingar eru nauðsynlegar heldur í því hvernig við skiljum þær.

Þurfum að endurheimta tengsl

Að endurheimta þessi tengsl snýst ekki um að hverfa aftur til rómantísks fortíðarheims heldur um að viðurkenna að við lifum í stöðugu samspili við umhverfið. Þó að við tökum ekki alltaf eftir því er líf okkar fléttað saman við líf annarra – manna, dýra og vistkerfa. Þegar sú viðurkenning fær að móta ákvarðanir verður ábyrgðin ekki byrði heldur eðlileg afleiðing þess að við tilheyrum samhengi sem heldur okkur á lífi.

Tæknilausnir einar og sér duga því ekki. Þær geta dregið úr skaða og minnkað losun en þær laga ekki það samband sem hefur rofnað. Tengsl lagast með athygli, virðingu og umhyggju. Það krefst menningarlegrar breytingar: að við hættum að tala um náttúruna sem ytri auðlind og viðurkennum hana sem heim sem við búum í, erum háð og berum ábyrgð gagnvart.

Von sem sjálfsmynd

Von í loftslagsmálum felst fyrst og fremst í því að við skilgreinum okkur ekki sem bjargvætti plánetunnar heldur sem hluta af henni, verur sem eru háðar náttúrunni, ekki yfir hana hafnar. Slík sjálfsmynd breytir ábyrgð úr ytri kröfu í eðlilega afleiðingu þess að tilheyra samhengi sem heldur okkur á lífi.

Von byggir ekki á fullvissu um að allt fari vel heldur á vilja til að axla ábyrgð af heiðarleika og umhyggju. Hún krefst þess ekki að við séum gallalaus heldur að við séum til staðar, með athygli og virðingu, í heimi sem við öndum að okkur og sem nærir okkur dag hvern.

Kannski snýst þetta ekki um að bjarga jörðinni heldur um að muna að hún er heimili okkar.

Greinarhöfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.