Lands­réttur hefur stað­fest úrskurð Hér­aðs­dóms Reykja­ness frá 18. júlí um að tvær systur skyldu dvelja utan heim­ilis í allt að tólf mán­uði frá júní 2025. Málið snýst um fjöl­skyldu sem flúði til Íslands árið 2019 og hefur verið undir eft­ir­liti barna­verndar frá árinu 2022.

Móðirin er ein for­sjárað­ili barna sinna, tveggja drengja og tveggja stúlkna, en for­eldr­arnir skildu árið 2021. Báðir syn­irnir, sem eru eldri en dæt­urnar, hafa glímt við alvar­legan hegð­un­ar­vanda, ofbeldi og neyslu og eru vistaðir utan heim­ilis. Í máli stúlkn­anna hafa borist til­kynn­ingar um lík­am­legt og and­legt ofbeldi, van­rækslu og óvið­un­andi aðbúnað. Þá hefur komið fram grunur um kyn­ferð­is­legt ofbeldi í garð þeirra af hálfu fyrr­ver­andi kærasta móður.

Sveiflaði hnífi sem endaði með inngripi sérsveitar

Að kvöldi 18. maí fund­ust stúlk­urnar einar heima og voru neyð­ar­vi­staðar. Daginn eftir sveifl­aði móð­irin hnífi í átökum við barna­vernd­ar­starfs­mann og lög­reglu, sem end­aði með inn­gripi sér­sveitar og inn­lögn á geð­deild.

Hún kærði ákvörð­un­ina og hélt því fram að skil­yrði barna­vernd­ar­laga væru ekki upp­fyllt þar sem væg­ari úrræði hefðu ekki verið reynd. Hún benti á að hún væri sjálf þol­andi heim­il­is­of­beldis, félags­lega ein­angruð og án kunn­áttu í ensku og íslensku. Hún lýsti sig reiðu­búna að gang­ast undir for­sjár­hæfn­is­mat, sál­fræði­að­stoð og eft­ir­lit á heim­ili. Að hennar mati ætti einnig að vega þungt að dætur hennar hefðu lýst sterkum tengslum við hana og vilja til að snúa aftur heim.

Barna­vernd taldi að aðstæður hefðu lengi verið óvið­un­andi þrátt fyrir umfangs­mik­inn stuðn­ing, til að mynda hús­næði, leik­skóla- og frí­stund­ar­gjöld, tóm­stundir, túlka­þjón­ustu og sál­fræði­að­stoð. Vísað var til nýlegra atvika og þess að stúlk­urnar hefðu fund­ist einar heima. Barna­vernd taldi nauð­syn­legt að grípa inn í áður en þær þró­uðu með sér sam­bæri­legan vanda og bræður þeirra.

Hagsmunir barnanna ættu að vera í fyrirrúmi

Tals­maður og sál­fræð­ingur ræddu við stúlk­urnar. Þær sögð­ust sakna móður sinnar og vilja meiri sam­skipti við hana, en lýstu jafn­framt ánægju með dvöl­ina hjá vist­for­eldrum, sem þær köll­uðu „ömmu og afa“. Samkvæmt mati sál­fræð­ings sýndu þær styrk og aðlög­un­ar­hæfni en héldu að sér höndum um erf­iða reynslu.

Hér­aðs­dómur taldi að aðbún­aður stúlkn­anna hefði lengi verið veru­lega ábóta­vant og að brýn nauð­syn væri til vist­unar utan heim­ilis. Lands­réttur stað­festi nið­ur­stöð­una og hafn­aði kröfum móð­ur­innar. Dómurinn lagði áherslu á að hags­munir barn­anna væru í fyr­ir­rúmi og að tryggja þyrfti þeim öryggi og stöð­ug­leika á meðan unnið væri að for­sjár­hæfni móð­ur­innar.

Barna­vernd­ar­lög gera ráð fyrir að væg­ustu úrræðum sé beitt fyrst og að leit­ast sé við að styrkja fjöl­skyldur í upp­eld­is­hlut­verki sínu. Vistun utan heim­ilis kemur aðeins til greina ef slík úrræði reyn­ast árang­urs­laus eða ófull­nægj­andi. Samkvæmt lögum og barna­sátt­mála Sam­ein­uðu þjóð­anna skulu hags­munir barna ávallt ganga fyrir og tekið rétt­mætt til­lit til skoð­ana þeirra.

Móðirin segir yfirvöld bregðast

Móðirin taldi að yfir­völd hefðu brugð­ist sér sem þol­anda ofbeldis og ein­stæðri móður og að hún hefði ekki fengið raun­hæft tæki­færi til að sýna for­eldra­hæfni sína. Yfirvöld lögðu hins vegar áherslu á að ástandið hefði verið óvið­un­andi í langan tíma og að grípa yrði til þess­ara úrræða í þágu barn­anna.

Félags­ráð­gjafi sem kom fyrir dóm­inn sagði aðspurð um af hverju hafi ekki verið reynt að fá stuðn­ings­fjöl­skyldu fyrir þau að ekki væri að því hlaupið enda slíkar mjög fáar. Und­ir­bún­ingur að for­sjár­hæfn­is­mati móð­ur­innar er haf­inn.