Losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda frá stór­iðn­aði á Íslandi dróst saman um 3,3 pró­sent milli áranna 2022 og 2023 sam­kvæmt splunku­nýjum bráða­birgða­tölum um losun á Íslandi. Fimm fyr­ir­tæki í málm­bræðslu falla undir ETS-við­skipta­kerfið svo­kall­aða í lofts­lags­bók­hald­inu og los­uðu þau í fyrra sam­tals yfir 40 pró­sent af allri losun ef frá er talin losun frá land­notkun. 

Sam­dráttur er af hinu góða, enda er það mark­miðið með hinu sam­evr­ópska ETS-kerfi, þar sem los­un­ar­heim­ildir geta gengið kaupum og sölum, að draga úr losun um heil 62 pró­sent fyrir árið 2030 miðað við los­un­ina sem var árið 2005. Sífellt mun því þrengja að mögu­leikum til kaupa fyr­ir­tækja á los­un­ar­heim­ildum sem munu þá verða dýr­ari eftir því sem þær verða fágæt­ari vara.

En ef litið er nánar á stór­iðj­una í upp­gjöri árs­ins 2023 kemur í ljós að losun frá álf­ram­leiðslu jókst um 3,6 pró­sent á milli ára og er 31% af heild­ar­losun Íslands í fyrra. Lækkun stór­iðj­unnar í heild er til komin vegna þess að losun frá kísil- og járn­blendi­fyr­ir­tækjum dróst umtals­vert saman. 

Það á sér ein­faldar skýr­ingar. Þau síð­ast­nefndu fram­leiddu ein­fald­lega minna en árið áður. Að sama skapi fram­leiddu álfyr­ir­tækin meira og það skýrir aukna losun þeirra. 

Lítið að frétta

En er sam­dráttur í losun frá stór­iðju ein­göngu tengdur minni fram­leiðslu, eru þessi fyr­ir­tæki ekki að gera neitt annað sem skiptir máli í þessu sam­bandi?

Birgir Urbancic Ásgeirs­son, sér­fræð­ingur hjá Umhverf­is­stofnun, segir það rétt að breyt­ingar á losun þessa iðn­aðar hald­ist nán­ast alfarið í hendur við fram­leiðsl­una. 

Sér­fræð­ingurBirgir Urbancic Ásgeirs­son.

Eina aðra breytu má telja til sem stuðlar að sam­drætti en það er notkun á við­arkurli í stað kola líkt og Járn­blendið á Grund­ar­tanga gerir. Þannig hafi tek­ist að draga úr losun frá þeirri verk­smiðju. „En svona í heild­ina er þetta í sam­bandi við fram­leiðslu og það er lítið að frétta, ef svo mætti segja, í losun frá þessum iðn­aði á Íslandi.“

Þetta er svo risa­stór þáttur þegar kemur að losun. Þyrfti ekki að vera meiri áhersla á þennan geira?

„Nú ertu komin í póli­tík­ina,“ segir Birgir og hlær létt. Vissu­lega sé mik­il­vægt að tækla stóru los­un­ar­þætt­ina, til að ná settum mark­miðum, en þá kemur að flokkun út frá skuld­bind­ingum. 

Flokkað eftir skuldbindingum

Losun Íslands má almennt skipta í þrjá meg­in­flokka þegar hún er skoðuð út frá skuld­bind­ingum gagn­vart ESB. Flokk­arnir eru sam­fé­lags­losun, land­notkun og losun sem fellur undir ETS, við­skipta­kerfi ESB með los­un­ar­heim­ildir. Innan við­skipta­kerf­is­ins eru stóru ein­staka los­end­urnir, stór­iðja og flug. 

Innan sam­fé­lags­los­unar, þar sem eru sam­göngur, úrgangs­málin og allt hitt, þá berum við í raun ábyrgð sem ríkið Ísland, segir Birgir. Við erum búin að skuld­binda okkur til að draga úr okkar losun, líkt og hvert og eitt ríki Evrópu. „Hins vegar, hvað varðar þessa stórnot­endur, þá er sá flokkur tek­inn út fyrir sviga. Ekki í merk­ing­unni að við ætlum ekki að tækla það, heldur að það er byggt sér kerfi utan um þá. Þar segja menn: Við ætlum ekki að tækla þetta per ríki heldur ætlum við saman sem Evrópa að ná sam­drætti, óháð því innan hvaða landamæra það ger­ist.“

Dýrara og dýrara

Við­skipta­kerfið er líkt kvóta­kerfi, útskýrir Birgir. Það sé ákveð­inn kvóti á losun og hann fari minnk­andi með hverju árinu. „Þannig að það verður alltaf dýr­ara og dýr­ara, eftir því sem tím­inn líður, að losa.“ Hug­myndin er sú að rekstr­ar­að­ilar fari í breyt­ingar hjá sér því það sé ódýr­ast. Því ef fyr­ir­tækin ná losun niður geta þau selt öðrum heim­ildir og þeir sem ná því ekki þurfa að kaupa. Þetta þýðir að þar sem hægt er að draga úr losun á sem hag­kvæm­astan hátt, þar verður dregið úr henni. „And­rúms­loft­inu er alveg sama um hvort ein­hver sam­eind koltví­oxíðs losni á Ítalíu eða á Íslandi. Við viljum bara minnka þessa losun,“ segir Birgir. 

Fimm stórar verk­smiðjur á Íslandi eru innan þessa við­skipta­kerfis. Þau sjálf þurfa að greiða fyrir losun með því að kaupa heim­ildir frá öðrum. Þannig að það á að skap­ast fjár­hags­legur hvati til að draga úr henni. 

Stóru póst­arnirÁlf­ram­leiðsla er stærsti staki los­un­ar­þátt­ur­inn á Íslandi.

Sam­fé­lags­los­unin er gerð upp með öðrum hætti. Kostn­aður sem fellur til vegna hennar, ef til þess kemur, lendir á skatt­greið­endum. Ef mark­mið nást ekki þarf að kaupa heim­ildir frá öðru landi. „Það mætti kannski segja að þó að við sjáum ekki sam­drátt á Íslandi hjá þessum aðilum, ál-, kísil- og járn­blendi­fyr­ir­tækjum, þá þýðir það ekki að þátt­taka í þessu kerfi skili ekki ein­hverju. Sam­drátt­ur­inn verður ein­hvers staðar ann­ars staðar í Evrópu í stað­inn. Því hann er í raun þving­aður með þessum kvóta, með þessum los­un­ar­heim­ildum.“

Birgir segir að eins og staðan er núna sé ekki að sjá að sam­dráttur verði í losun frá stór­iðju hér á landi nema með minni fram­leiðslu. Nú eða ef einni verk­smiðju er lokar, svo dæmi sé tekið.  

Föngun og förgun?

Í upp­færðri aðgerða­á­ætlun stjórn­valda í lofts­lags­málum er að finna aðgerð um að setja upp áætlun sem raun­gerir föngun frá stað­bundnum iðn­aði. Aðgerðin er á hug­mynda­stigi sam­kvæmt áætl­un­inni. 

Birgir segir að Carbfix-tækn­inni hafi hingað til verið beitt í tengslum við losun frá Hell­is­heið­ar­virkjun. „Þar hefur koltví­oxíð verið fangað og því dælt niður í jörð­ina þannig að það stein­renn­ist. Og það hefur minnkað losun frá jarð­varma­virkj­unum,“ bendir hann á.

Nú horfi menn til þess hvort hægt sé að fanga koltví­oxíð frá iðn­aði – beint frá við­kom­andi verk­smiðjum. „Það er ekki byrjað að gera slíkt en menn þurfa að skoða hvort það sé hægt og þróa þá til þess tækni – að fanga það og dæla því svo niður.“ Ef þetta myndi raun­ger­ast þá myndi losun innan ETS-við­skipta­kerf­is­ins minnka. Birgir segir þetta dæmi um hvernig kerfið eigi að virka. Fyr­ir­tæki þurfi að greiða fyrir losun og því sé hvati til þess að finna leiðir til að draga úr henni.