Spánn—England: Spánverjar virtust ósigrandi, en seigla Englendinga bjargaði þeim

Íkvöld, 14. júlí 2024, fer fram úrslita­leikur Spánar og Englands á Evr­ópu­móti lands­liða í fót­bolta karla. Einmitt um þetta leyti árs fyrir 436 árum voru hins vegar að hefj­ast þau átök milli land­anna sem áttu eftir að standa með hléum í rúm 200 ár og voru á sinn hátt hluti af Evr­ópu­keppni stór­velda um völd, auð­æfi og áhrif.

Munu fót­boltaliðin í kvöld geta dregið ein­hvern lær­dóm af gangi mála árið 1588?

Gáum að því.

Á fyrri hluta 16. aldar varð Spánn með fremur skjótum hætti rík­asta og vold­ug­asta stór­veldi Evrópu. Þar kom tvennt til.

Í fyrsta lagi sigl­ingar og landa­fundir. Frá nýlendum Spán­verja í Ameríku og víðar tók að ber­ast gíf­ur­legt her­fang svo Spán­verjar vissu stundum varla aura sinna tal.

Í öðru lagi komst Spánn undir veldi hinna mið­evr­ópsku Habs­borg­ar­ara og á veldi Karls 5. frá 1516 til 1556 var gríð­ar­legt. Hann réði Spáni og öllum nýlendum lands­ins, Nið­ur­löndum, stórum hlutum Þýska­lands, Mið-Evrópu og Aust­ur­ríkis og miklum löndum á Ítalíu.

Og þá rann upp það sem kallað hefur verið „gullöld Spánar“.

Þótt Karl skipti svo veldi sínu milli sona sinna þannig að Ferdin­and varð keis­ari Germ­anska veld­is­ins í Mið-Evrópu en Filippus 2. kóngur yfir öðrum hlutum rík­is­ins voru áfram mikil og náin tengsl milli þeirra landa sem Habs­borg­ar­arnir réðu.

Um mið­bik 16. aldar voru siða­skiptin í Evrópu svo mjög á döf­inni og kost­uðu ill­deilur og erjur og stundum stríð á stórum svæðum en þjóð­höfð­ingjar Habs­borg­ara voru jafnan tryggi­lega fremstir í flokki þeirra sem verja vildu kaþ­ólsku kirkj­una.

England skríður saman

Í byrjun 16. aldar var England fremur lít­ils meg­andi en þó enn í hópi stór­velda. Eng­lend­ingar höfðu tapað hund­rað ára stríð­inu gegn Frökkum á 15. öld og síðan hafði orka lands­manna farið í ill­vígt borg­ara­stríð, Rósa­stríðin.

Undir stjórn Hinriks 8. hófst upp­gangur Englands að nýju. Eftir að hann sagði skilið við Róm­ar­kirkju fremur af prí­vats­á­stæðum en trú­ar­legum varð hins vegar ljóst að England hlyti fyrr eða síðar að lenda upp á kant við stór­veldin á meg­in­landi Evrópu.

Elísabet dóttir hans sett­ist í hásætið 1558. Hún átt­aði sig á því að England hafði í bili litla burði og of lít­inn her­styrk til að láta að ráði að sér kveða á meg­in­land­inu og beindi því athygl­inni að haf­inu og sigl­ingum, verslun og við­skiptum.

Góð tengsl framan af 16. öld

Langt fram eftir öld­inni voru tengsl Spánar og Englands heldur góð þrátt fyrir mis­mun­andi áherslur í trú­ar­brögðum og sam­keppni á haf­inu.

Karl 5. hafði reynt að ná Englandi undir sinn ægis­hjálm með því að láta Filippus son sinn kvæn­ast Maríu, eldri dóttur Hinriks 8. en hún var kaþ­ólsk eða alt­ént mjög veik fyrir pápism­anum. Meðan hún var drottn­ing 1554-1558 tald­ist Filippus því form­lega vera kon­ungur Englands þó hjóna­bandið væri varla nema nafnið tómt. 

Eftir lát Maríu bað Filippus Elísa­betar, því hann vildi við­halda tengsl­unum við England. Hún lét lík­lega við hann um skeið en brátt kom á dag­inn að hún vildi engum gef­ast. Þrátt fyrir höfn­un­ina reyndi Filippus lengi að halda góðu sam­bandi við Eng­lend­inga en 1588 braust hins vegar út alls­herjar stríð milli land­anna.

Trúardeilur og sjórán

Ástæð­urnar voru ýmsar, en nokkrar helstar.

Filippus Spán­ar­kóngur

Í fyrsta lagi að Elísabet var þá farin að aðstoða með ráðum, dáð og her­styrk þá Hol­lend­inga, mót­mæl­endur auk­in­heldur, sem gert höfðu upp­reisn gegn yfir­ráðum Fil­ippusar í Nið­ur­löndum.

Í öðru lagi voru gæð­ingar Elísa­betar með vit­und og vilja hennar farnir að ástunda mark­viss sjó­rán og árásir gegn „silf­ur­flotum“ þeim sem fluttu ráns­feng Spán­verja frá Ameríku yfir Atl­ants­hafið.

Og svo í þriðja lagi hafði Elísabet látið háls­höggva frænku sína, Maríu Stúart fyrrum Skota­drottn­ingu 1587.

Hún var kaþ­ólsk og kaþ­ólikkar höfðu lengi gert sér vonir um að hún kæm­ist til valda á Englandi og myndi hefja fána páfans á loft þar á ný.

Flotinn ósigrandi leggur úr höfn

Stríðs­á­tök milli Spán­verja og Eng­lend­inga höfðu raunar haf­ist í smáum stíl 1585 en nú ákvað Filippus að láta ærlega til skarar skríða.

Seint í júlí 1588 lagði mik­ill floti upp frá höfnum á Spáni og Portúgal, sem Spán­verjar réðu þá um skeið, og stefndi í norður yfir Biscaya-fló­ann. Skipin voru tölu­vert á annað hund­rað, þar af 24 her­skip af stærstu gerð og auk þess fjöldi vopn­aðra kaup­fara.

Um borð voru um 10 þús­und sjóliðar og tæp­lega 20 þús­und her­menn sem setja átti í land á Englandi. Einnig átti flot­inn að flytja um 32 þús­und her­menn frá Flandri (núver­andi Belgíu) yfir til Englandi.

Rúmlega 52 þús­und manna her Spán­verja átti svo að stefna til London, sigra lið Elísa­betar og setja hana af.

Mistök Spánverja

Ef tek­ist hefði að setja her­inn á land er lít­ill vafi á að svo öfl­ugur her hefði átt alls­kostar við það her­lið sem Elísabet hefði getað smalað saman.

Elísabet 1.

En Spán­verjar gerðu hins vegar hver mis­tökin á fætur öðrum enda var yfir­for­ingi liðs­ins, her­tog­inn af Sidonia, alls óreyndur flota­for­ingi. Honum tókst ekki að knýja fram alls­herjar orr­ustu við enska flot­ann og ryðja honum þannig úr vegi heldur héldu ensku skipin uppi lát­lausum árásum á „flot­ann ósigr­andi“ eftir að komið var í Ermar­sundið.

Tjón Spán­verja varð lítið en smátt og smátt fór skipu­lag flot­ans að riðl­ast og Sidonia náði ekki að lenda við Flandur og taka þar upp her­inn sem beið.

Mikill stormur við eystra mynni Ermar­sunds dreifði svo spænska flot­anum. Sá stormur gerði gæfumun­inn fyrir Elísa­betu.

Innrás Spán­verjar var blásin af.

Og þá fóru í hönd verstu hörm­ungar Spán­verja. Skip þeirra urðu að sigla norður fyrir Bret­lands og svo vestur fyrir Írland og á þess­ari leið strönd­uðu eða sukku tugir skipa.

Lærdómur fyrir enska þjálfarann?

Elísabet hrós­aði happi en gamli von­bið­ill­inn hennar (og mágur) sat sneyptur eftir í Madrid.

Alls er talið að Spán­verjar hafi misst 44 skip á þessu flani Fil­ippusar kon­ungs og vel rúm­lega 15 þús­und her­menn og sjó­menn hafi látið lífið.

Þetta voru fyrstu veru­legu átök Spán­verja og Eng­lend­inga og lauk með afger­andi sigri þeirra síð­ar­nefndu.

Vel er hægt að segja að það hafi ekki verið hreysti Eng­lend­inga sem vann sigur á flot­anum ósigr­andi.

Spán­verjar koll­keyrðu sig sjálfir með van­hæfni á örlaga­stundu, auk þess sem veðrið hafði mjög mikið að segja. En Eng­lend­ingar sýndu þó þol­gæði og þá hern­að­ar­visku að bíða síns tíma.

Kannski enska lands­liðið muni í dag geta dregið lær­dóm af því?

Athugið að kon­ungur Spánar, sem verður við­staddur leik­inn í kvöld, hann heitir einmitt Filippus!