Flestir kann­ast lík­lega við lag Spil­verks þjóð­anna um Sirkus Geira Smart þar sem segir að þér finn­ist þú þurfa jakka og tvenna sigtúns­skó. Nýju fötin keis­ar­ans frá Karnabæ og co. Fötin skapa mann­inn eða viltu vera púkó? Nei, ekki ég er svarið.

Ýmislegt hefur breyst frá árinu 1977 þegar þetta lag Spil­verks­ins kom út á plötu, Sigtún ekki lengur til og sama gildir um Karnabæ. Og núna dugir ekki að eiga jakka og tvenna sigtúns­skó. Á Sigtúns- og Karna­bæj­ar­árum Spil­verks­ins var orðið neyslu­þjóð­fé­lag nýkomið til sög­unnar. Sú nýtni sem áður var talin dyggð var óðum að hverfa, ekki þótti lengur dyggð að stoppa í sokka, setja oln­boga­bætur á jakka og peysur og bæta götóttar buxur. Kaupa nýtt var kjör­orðið og á næstu ára­tugum sam­fara bættum efna­hag fjölg­aði flík­unum í fata­skápum heim­il­anna, jafnt á Íslandi og í mörgum öðrum löndum. Þegar allt var orðið fullt var bara bætt við nýjum skáp eða troðið betur í hillur og skúffur. Lífskjör almenn­ings fóru batn­andi og jafn­framt jókst vél­væð­ing í fata­iðn­aði, það þýddi lægra verð og aukið úrval.

Fleiri og fleiri föt

Árið 2016 gerðu bresku umhverf­is­sam­tökin WRAP könnun sem vakti mikla athygli. Í þess­ari könnun kom fram að meira en þriðj­ungur allra flíka í fata­skáp­unum hafði ekki verið verið not­aður í heilt ár og margar reyndar aldrei. Höfðu ein­fald­lega verið settar inn í skáp þegar komið var heim úr búð­inni og síðan ekki sög­una meir. Ýttust smám saman aftar og aftar í skáp­inn. Í þess­ari könnun kom líka fram að margir höfðu stein­gleymt mörgum flíkum í skáp­unum og rám­aði ekki einu sinni í að hafa keypt þær.

Kaupa nýtt af því allt er óhreint

Um svipað leyti og áður­nefnd könnun var gerð í Bret­landi  (2016) var birt könnun sem gerð var í Danmörku, Svíþjóð og Finn­landi. Þar kom fram að

hver Dani keypti um það bil 16 kíló af fötum á hverju ári, það þýðir að Danir keyptu árlega sam­tals um 89 þús­und tonn, Norðmenn og Svíar keyptu ekki alveg jafn mikið. Sérstaka athygli vakti, þegar spurt var um ástæður fata­kaupanna, að stór hópur á aldr­inum 18 til 29 ára hafði margoft á árinu keypt föt af því við­kom­andi taldi sig ekki eiga neitt hreint til að fara í. Margir sögð­ust oft kaupa föt til að nota aðeins einu sinni.

Meira en tvöfaldast frá síðustu aldamótum

Fata­fram­leiðslan eykst sífellt og hefur að magni til meira en tvö­fald­ast frá síð­ustu ald­mótum. Bættur efna­hagur fjöl­mennra þjóða, til dæmis Kínverja og Indverja veldur þar miklu. Þessi síaukna fram­leiðsla hefur mikil áhrif á umhverfið, sem dæmi má nefna að til að fram­leiða einn stutt­erma bol þarf 1500 lítra af vatni.

Fjórar milljónir tonna árlega

Íbúar Evr­ópu­land­anna losa sig árlega við um það bil fjórar millj­ónir tonna af fatn­aði og skótaui. Hluti þessa fata­fjalls gengur í end­ur­nýjun líf­dag­anna á nytja­mörk­uðum eða notað og nýtt fata­versl­unum. Um ára­bil tóku Rauði Krossinn og fleiri hjálp­ar­sam­tök á móti fatn­aði og sendu til Afríku. Á allra síð­ustu árum hafa sum Afr­íku­lönd afþakkað slíkar send­ingar, þau þurfi ekki á þeim að halda, magnið sé alltof mikið. Nokkur hluti þess fatn­aðar sem Evr­ópu­búar losa sig við er end­ur­nýttur, t.d. í fatnað, en stór hluti endar í sorp­brennslum eða í urðun. Frétta­maður danska útvarps­ins, DR, var nýlega á ferð í Chile. Chile hefur á und­an­förnum árum tekið á móti gríð­ar­legu magni fatn­aðar, gegn greiðslu, frá ýmsum löndum. Danski frétta­mað­ur­inn var dol­fall­inn yfir því sem hann sá, hluti Atacama eyði­merk­ur­innar er þak­inn haugum af not­uðum fatn­aði. Þessi ,,fata­eyði­mörk“  er svo stór að hún sést greini­lega á gervi­tungla­myndum. 

Evrópusambandið vill láta fataframleiðendur borga

Þótt margir hafi lýst áhyggjum yfir síauk­inni fata­fram­leiðslu hefur það litlu breytt. Fram­leið­endur kepp­ast við að koma sífellt með eitt­hvað nýtt á mark­að­inn og aug­lýsa að ,,þetta verðir þú að eign­ast“. Svo kemur eitt­hvað enn nýrra á morgun sem þú verður að eign­ast (eng­inn vill jú vera púkó sagði Spil­verkið) og þannig stækkar fata­fjallið dag frá degi.

Innan Evr­ópu­sam­bands­ins er nú unnið að laga­setn­ingu þar sem fata­fram­leið­endum skal gert að greiða gjald sem tekur mið af hversu mikil umhverf­is­á­hrif fram­leiðsla þeirra hefur. Tekjunum af gjald­inu á að verja til að end­ur­bæta flokkun á not­uðum fatn­aði og betri og meiri end­ur­nýt­ingar. Öll nán­ari útfærsla á gjald­inu er enn í und­ir­bún­ingi. Nú leggst aukin ábyrgð á herðar fram­leið­enda að vanda efn­is­val og jafn­framt að vanda fram­leiðsl­una með það fyrir augum að flík­urnar end­ist lengur. Lög­gjöfin mun einnig ná til allrar vefn­að­ar­vöru, rúm­fatn­aðar, hand­klæða, glugga­tjalda, hús­gagna­á­klæða o.s.frv.

Verð á fatnaði mun hækka

Ef lögin sem nú eru í und­ir­bún­ingi innan ESB verða að veru­leika er lík­legt að verð á fatn­aði og vefn­að­ar­vöru muni hækka. Marie Busck tals­maður danskra fyr­ir­tækja í fata­iðn­aði telur það ekki sér­stakt áhyggju­efni þótt verð hækki eitt­hvað. Föt séu til­tölu­lega ódýr og almenn­ingur verði sífellt betur með­vit­aður um að auð­lindir jarðar séu ekki óþrjót­andi.

Það kemur í hlut nýkjör­ins Evr­ópu­þings að fjalla um hina nýju lög­gjöf og á þess­ari stundu ekk­ert hægt að segja til um hvenær hún tæki gildi.