Flestir kannast líklega við lag Spilverks þjóðanna um Sirkus Geira Smart þar sem segir að þér finnist þú þurfa jakka og tvenna sigtúnsskó. Nýju fötin keisarans frá Karnabæ og co. Fötin skapa manninn eða viltu vera púkó? Nei, ekki ég er svarið.

Ýmislegt hefur breyst frá árinu 1977 þegar þetta lag Spilverksins kom út á plötu, Sigtún ekki lengur til og sama gildir um Karnabæ. Og núna dugir ekki að eiga jakka og tvenna sigtúnsskó. Á Sigtúns- og Karnabæjarárum Spilverksins var orðið neysluþjóðfélag nýkomið til sögunnar. Sú nýtni sem áður var talin dyggð var óðum að hverfa, ekki þótti lengur dyggð að stoppa í sokka, setja olnbogabætur á jakka og peysur og bæta götóttar buxur. Kaupa nýtt var kjörorðið og á næstu áratugum samfara bættum efnahag fjölgaði flíkunum í fataskápum heimilanna, jafnt á Íslandi og í mörgum öðrum löndum. Þegar allt var orðið fullt var bara bætt við nýjum skáp eða troðið betur í hillur og skúffur. Lífskjör almennings fóru batnandi og jafnframt jókst vélvæðing í fataiðnaði, það þýddi lægra verð og aukið úrval.

Fleiri og fleiri föt

Árið 2016 gerðu bresku umhverfissamtökin WRAP könnun sem vakti mikla athygli. Í þessari könnun kom fram að meira en þriðjungur allra flíka í fataskápunum hafði ekki verið verið notaður í heilt ár og margar reyndar aldrei. Höfðu einfaldlega verið settar inn í skáp þegar komið var heim úr búðinni og síðan ekki söguna meir. Ýttust smám saman aftar og aftar í skápinn. Í þessari könnun kom líka fram að margir höfðu steingleymt mörgum flíkum í skápunum og rámaði ekki einu sinni í að hafa keypt þær.

Kaupa nýtt af því allt er óhreint

Um svipað leyti og áðurnefnd könnun var gerð í Bretlandi  (2016) var birt könnun sem gerð var í Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi. Þar kom fram að

hver Dani keypti um það bil 16 kíló af fötum á hverju ári, það þýðir að Danir keyptu árlega samtals um 89 þúsund tonn, Norðmenn og Svíar keyptu ekki alveg jafn mikið. Sérstaka athygli vakti, þegar spurt var um ástæður fatakaupanna, að stór hópur á aldrinum 18 til 29 ára hafði margoft á árinu keypt föt af því viðkomandi taldi sig ekki eiga neitt hreint til að fara í. Margir sögðust oft kaupa föt til að nota aðeins einu sinni.

Meira en tvöfaldast frá síðustu aldamótum

Fataframleiðslan eykst sífellt og hefur að magni til meira en tvöfaldast frá síðustu aldmótum. Bættur efnahagur fjölmennra þjóða, til dæmis Kínverja og Indverja veldur þar miklu. Þessi síaukna framleiðsla hefur mikil áhrif á umhverfið, sem dæmi má nefna að til að framleiða einn stutterma bol þarf 1500 lítra af vatni.

Fjórar milljónir tonna árlega

Íbúar Evrópulandanna losa sig árlega við um það bil fjórar milljónir tonna af fatnaði og skótaui. Hluti þessa fatafjalls gengur í endurnýjun lífdaganna á nytjamörkuðum eða notað og nýtt fataverslunum. Um árabil tóku Rauði Krossinn og fleiri hjálparsamtök á móti fatnaði og sendu til Afríku. Á allra síðustu árum hafa sum Afríkulönd afþakkað slíkar sendingar, þau þurfi ekki á þeim að halda, magnið sé alltof mikið. Nokkur hluti þess fatnaðar sem Evrópubúar losa sig við er endurnýttur, t.d. í fatnað, en stór hluti endar í sorpbrennslum eða í urðun. Fréttamaður danska útvarpsins, DR, var nýlega á ferð í Chile. Chile hefur á undanförnum árum tekið á móti gríðarlegu magni fatnaðar, gegn greiðslu, frá ýmsum löndum. Danski fréttamaðurinn var dolfallinn yfir því sem hann sá, hluti Atacama eyðimerkurinnar er þakinn haugum af notuðum fatnaði. Þessi ,,fataeyðimörk“  er svo stór að hún sést greinilega á gervitunglamyndum. 

Evrópusambandið vill láta fataframleiðendur borga

Þótt margir hafi lýst áhyggjum yfir síaukinni fataframleiðslu hefur það litlu breytt. Framleiðendur keppast við að koma sífellt með eitthvað nýtt á markaðinn og auglýsa að ,,þetta verðir þú að eignast“. Svo kemur eitthvað enn nýrra á morgun sem þú verður að eignast (enginn vill jú vera púkó sagði Spilverkið) og þannig stækkar fatafjallið dag frá degi.

Innan Evrópusambandsins er nú unnið að lagasetningu þar sem fataframleiðendum skal gert að greiða gjald sem tekur mið af hversu mikil umhverfisáhrif framleiðsla þeirra hefur. Tekjunum af gjaldinu á að verja til að endurbæta flokkun á notuðum fatnaði og betri og meiri endurnýtingar. Öll nánari útfærsla á gjaldinu er enn í undirbúningi. Nú leggst aukin ábyrgð á herðar framleiðenda að vanda efnisval og jafnframt að vanda framleiðsluna með það fyrir augum að flíkurnar endist lengur. Löggjöfin mun einnig ná til allrar vefnaðarvöru, rúmfatnaðar, handklæða, gluggatjalda, húsgagnaáklæða o.s.frv.

Verð á fatnaði mun hækka

Ef lögin sem nú eru í undirbúningi innan ESB verða að veruleika er líklegt að verð á fatnaði og vefnaðarvöru muni hækka. Marie Busck talsmaður danskra fyrirtækja í fataiðnaði telur það ekki sérstakt áhyggjuefni þótt verð hækki eitthvað. Föt séu tiltölulega ódýr og almenningur verði sífellt betur meðvitaður um að auðlindir jarðar séu ekki óþrjótandi.

Það kemur í hlut nýkjörins Evrópuþings að fjalla um hina nýju löggjöf og á þessari stundu ekkert hægt að segja til um hvenær hún tæki gildi.