Þögnin á hafsbotni

Níu þús­und og fimm hund­ruð manns börð­ust um á örlitlu svæði í sjónum. Þrjú tund­ur­skeyti frá sov­éska kaf­bátnum S-13 höfðu sprengt sér leið inn í skrokk hins 25.000 tonna far­þega­skips Wilhelm Gust­loffs.

Þetta var í lok febr­úar 1945. Ég hef sagt frá aðdrag­anda þess í und­an­förnum tveim flækju­sögum — frá Alex­ander Mar­inesko, skip­stjóra S-13, sem yrði vafa­lítið dreg­inn fyrir her­rétt þegar í land kæmi – frá Hanni­bals-áætlun þýskra yfir­valda sem var ætlað að flytja sem mest af þýskum her­mönnum frá Eystra­salts­lönd­unum og Póllandi til Þýska­lands svo þeir gætu haldið áfram bar­átt­unni gegn óaf­lát­an­legri sókn Rauða hers­ins þaðan.

Ískaldur vetrarsjór

Það var ekki helsta tak­mark Hanni­bals að frelsa óbreytta borg­ara á flótta undan hermd­ar­verkum og hefnd­ar­þorsta sov­ésku her­mann­anna en fjöld­inn allur bein­línis tróð sér um borð í skipin sem lögðu upp á síð­ustu stundu frá Got­en­hafen (Gdynia) og um borð í Wilhelm Gustloff var raunar stór meiri­hluti þeirra þús­unda sem skipið flutti venju­legt fólk.

Þar á meðal þús­undir barna.

En eftir að Wilhelm Gustloff hafði marað í hálfu kafi í 40 mín­útur sökk skipið og þús­und­irnar svöml­uðu um í ísköldum vetr­ar­sjónum og næt­ur­myrkri 30 kíló­metra norður af strönd Pomer­aníu sem nú til­heyrir Póllandi.

Frá Grænlandssundi til Eystrasalts

En svo hélt fólkið sem barð­ist um í sjónum að það hefði dottið í lukku­pott­inn.

Risastór skuggi kom siglandi utan úr myrkr­inu í austri, þýska beiti­skipið Admiral Hipper. Fyrstu stríðs­árin hafði þýska útvarpið iðu­lega sagt fréttir af þessu knáa og öfl­uga skipi sem jafn­að­ist á við Wilhelm Gustloff að lengd.

Það hafði tekið þátt í inn­rás Þýska­lands í Noreg og í des­em­ber 1940 laum­að­ist skipið suður með Vest­fjörðum út á Atl­ants­haf þar sem það leit­að­ist við að sökkva flutn­inga­skipum sem fluttu Bretum nauð­syn­legar vistir frá Ameríku. Í des­em­ber tveim árum seinna var Admiral Hipper svo kom­inn í Barents­haf og réð­ist að skipa­lest sem flutti Rauða hernum her­gögn og vistir frá vest­rænum banda­mönnum.

Herskip heldur heim

Eftir það hafði beiti­skipið legið að mestu í höfn í Got­en­hafen og drabb­ast niður og í jan­úar 1945 var stærstur hluti áhafn­ar­innar settur í að grafa skot­grafir gegn aðsteðj­andi sókn Rauða hers­ins. Þá var ákveðið að flytja skipið til við­gerða í Þýska­landi og 1.500 flótta­menn tróðu sér um borð þótt skipið væri ekki hluti af Hanni­bals-áætl­un­inni.

Hipper lagði úr höfn skömmu á eftir Wilhelm Gustloff og var nú þarna kom­inn í kjör­stöðu til þess að bjarga þús­undum skip­brots­manna sem börð­ust um í sjónum. Hávær gleð­ióp kváðu við í sjónum þegar Hipper nálg­að­ist en þau breytt­ust jafn­harðan í örvænt­ing­ar­full neyð­ar­hróp og reiðiöskur þegar skip­stjóri beiti­skips­ins, Hans Henigst, neit­aði að gefa skipun um að stöðva sigl­ingu sína til að bjarga fólki.

Var honum þó full­ljóst hvað gerst hafði og að hann gæti bjargað þús­undum manns­lífa.

Forkastanleg ákvörðun – eða skiljanleg?

Frá mann­úð­ar­sjón­ar­miði var ákvörðun Henigsts for­kast­an­leg en frá sjón­ar­miði skip­stjóra á stóru her­skipi var hún bæði skilj­an­leg og í raun sjálf­sögð. Henigst mátti vita að kaf­bát­ur­inn sem sökkt hafði Wilhelm Gustloff væri enn á sveimi í nágrenn­inu og með því að stöðva lagði hann beiti­skipið sitt og alla þar um borð í gríð­ar­lega hættu.

Henigst sigldi því hjá en svo­lítil huggun harmi gegn var að hann fyr­ir­skip­aði fylgd­ar­skipi sínu, stórum tund­ur­skeyta­bát að nafni T36, að verða eftir og bjarga eins mörgum skip­brots­mönnum og hægt væri. Svo fór að 536 manns var bjargað um borð í T36. Þó nokkrum var einnig bjargað um borð í tund­ur­skeyta­bát­inn Löwe.

En sjór­inn lukt­ist um allt að níu þús­und manns, rétt­láta sem rang­láta, konur, börn, gam­al­menni, her­menn sem hús­mæður. Sögurnar sem varð­veist hafa af drukkn­andi deyj­andi fólki, þær eru ægi­legar.

En örvænt­ing­ar­ópin hljóðn­uðu að lokum þegar skipið sökk til botns á ekki nema 44 metra dýpi. Sjálft var skipið rúmir 200 metrar að lengd.

Öðru farþegaskipi sökkt

Það var ekki að ófyr­ir­synju að Henigst ótt­að­ist árás. Mar­inesko var enn á svæð­inu í kaf­báti sínum S-13 og hefði vita­skuld ráð­ist að Admiral Hipper ef hann hefði fengið tæki­færi til. Hann var kom­inn með „blod paa tanden“ eins og Danir segja. Það sýndi hann þann 9. febr­úar þegar annað þýskt far­þega­skip sem tók þátt í Hanni­bals-áætl­un­inni kom fyrir sjón­pípu hans.

Það var ekk­ert smá skip, frekar en Wilhelm Gustloff: General von Stauben, 15.000 tonna skip og um borð um 5.500 manns – þar af helm­ing­ur­inn særðir her­menn. Mar­inesko skaut tveim tund­ur­skeytum með nokk­urra sek­úndna milli­bili og hittu bæði mark sitt. Þetta var á mjög svip­uðum slóðum og þar sem Wilhelm Gustloff sökk en þó tölu­vert nær landi.

Gamall tund­ur­skeyta­bátur í fylgd með Steuben bjarg­aði um 300 manns úr sökkvandi skip­inu og nálæg skip björg­uðu öðrum eins fjölda úr sjónum en talið er að allt að 4.500 hafi farist. Tölur um mann­tjón eru þó mjög á reiki, ekki síður en varð­andi Gustloff.

Ægilegt manntjón

Mar­inesko og áhöfn hans hafði því valdið dauða hátt í 15.000 manns á tíu dögum. Lang­flest voru óbreyttir borg­arar.

Þessi tvö stóru skip dugðu til þess að Alex­ander Mar­inesko var sá kaf­báta­maður í Rauða flot­anum sem náði mestum árangri í stríð­inu í tonnum talið. Og árang­ur­inn dugði líka til þess að yfir­völdin hættu við að leiða hann fyrir her­rétt vegna „lið­hlaups“ með sænsku stúlkunni kátu sem sagði frá í grein á þessum vett­vangi fyrir hálfum mán­uði.

Hins vegar var eins lítið gert úr afrekum skip­stjór­ans og kostur var. Þegar S-13 kom til hafnar var engin mót­töku­at­höfn eins og hefð var fyrir eftir vel heppn­aðan leið­angur. Mar­inesko fékk heið­urs­merki Rauða fán­ans en hefði í raun mátt búast við tölu­vert fínni orðu.

Marinesko lækkaður í tign

Þegar stríð­inu var lokið var hann lækk­aður í tign og réttur og sléttur sjó­liðs­for­ingi á ný, enda sögðu aðmírálar Rauða flot­ans hik­laust að hann væri ekki „efni í sós­íal­íska hetju“.

Mar­inesko var þó áfram í flot­anum en drykkju­skapur hans jókst og bera fór á fleiri kvillum. Afreks­verki hans var lítt eða ekki haldið á lofti í ára­tugi eftir stríðið og voru fyrir því ýmsar ástæður.

Sov­ét­menn (og þeirra vest­rænu banda­menn) vildu forð­ast að vekja samúð með Þjóð­verjum yfir hinu gríð­ar­lega mann­falli meðal óbreyttra borg­ara og sér í lagi ekki beina athygl­inni um of að flótta Þjóð­verja frá Prúss­landi og Eystra­salts­lönd­unum undir lok stríðs­ins.

Mar­inesko hafði vissu­lega sýnt færni og hæfni við að „ná“ Wilhelm Gustloff en það var samt óþægi­legt ef Rauði flot­inn færi að hreykja sér bein­línis af því að hafa drepið þús­undir óbreyttra borg­ara.

Samviskuspurningar

Mar­inesko sjálfur glímdi við sam­visku­spurn­ingar vegna þess arna en sagði ævin­lega þegar Gustloff kom til tals að hann hefði ein­fald­lega ekki haft um neitt að velja annað en senda tund­ur­skeyti sín af stað. Það hafði verið skylda hans sem stríðs­manns að sökkva hverju skipi óvin­ar­ins sem hann komst í færi við og hann hafi heldur ekki vitað hverjir væru um borð í Wilhelm Gustloff.

Vissu­lega hafi hann reiknað með því að þar væru svo og svo margir sak­lausir óbreyttir borg­arar og þess vegna konur og börn, en þar gætu líka hafa verið þús­undir her­manna sem biðu þess eins að halda áfram bar­áttu sinni gegn Rauða hernum þegar til Þýska­lands kæmi.

Og svo ef í harð­bakk­ann sló, þá mátti grípa til þeirra óbilandi raka til að friða hug­ann að hinir „sak­lausu óbreyttu borg­arar“ Þýska­lands höfðu ekki bein­línis kvartað þegar þýskir her­menn frömdu ægi­leg hermd­ar­verk á sak­lausum óbreyttum borg­urum Sov­ét­ríkj­anna eftir inn­rás­ina 1941.

Hetja Sovétríkjanna eftir 45 ár

Eftir því sem árið liðu mild­að­ist við­horf yfir­manna Rauða flot­ans í garð hinnar óþægi­legu kaf­báta­hetju sinnar. Árið 1960 var hann aftur hækk­aður upp í tign kafteins og 1963 fór loks fram mót­töku­at­höfnin sem sleppt hafði verið á útmán­uðum 1945 þegar S-13 kom til hafnar í Lenín­grad eftir að hafa sökkt Wilhelm Gustloff og General von Stauben.

En þá var Mar­inesko dauð­vona úr krabba­meini og lést fáeinum mán­uðum síðar.

Það var svo einn af duttl­ungum til­ver­unnar að eitt af hinum síð­ari verkum Mikhaíls Gor­bat­sjov, síð­asta leið­toga Sov­ét­ríkj­anna, að veita Alex­ander Mar­inesko fulla upp­reisn æru að honum látnum með því að sæma hann nafn­bót­inni „hetju Sov­ét­ríkj­anna“ árið 1990.