„Með hinum nýju lögum er fram­leið­enda­fé­lögum veitt mun víð­tæk­ari und­an­þága frá sam­keppn­is­lögum, þar sem sam­runa­eft­ir­lit er einnig und­an­þegið og ekki gerð krafa um eign­ar­hald eða stjórn bænda í fram­leið­enda­fé­lögum.“

Þetta er meðal þess sem segir í bréfi sem mat­væla­ráðu­neytið hefur sent atvinn­nu­vega­nefnd Alþingis vegna nýsam­þykktra breyt­inga á búvöru­lögum. Í því eru breyt­ingar og vinnu­brögð atvinnu­vega­nefndar gagn­rýndar og fjöl­margar athuga­semdir gerðar við end­an­lega útgáfu lag­anna.

Ráðu­neytið bendir sér­stak­lega á að sér­fræð­ingar úr fagráðu­neyt­inu hafi ekki verið boð­aðir á fund nefnd­ar­innar þegar meiri­hluti nefnd­ar­innar gerði hinar miklu og umdeildu breyt­ingar á frum­varp­inu, ein­ungis nokkrum dögum áður en það var lagt fram til end­an­legrar stað­fest­ingar á þingi.

Formaður atvinnu­vega­nefndar hefur upp­lýst um að við breyt­ingu frum­varps­ins hafi hann fyrst og fremst sótt sér utan­að­kom­andi ráð­gjöf og aðstoð til lög­manns Samtaka fyr­ir­tækja í land­bún­aði, sem höfðu ríka hags­muni af því að ná í gegn þeim breyt­ingum sem síðan röt­uðu í end­an­lega lög.

Sam­keppn­is­eft­ir­litið, Neyt­enda­sam­tökin, VR, Félag Atvinnu­rek­enda og fleiri hafa gagn­rýnt lögin harð­lega og ekki síður vinnu­brögð nefnd­ar­innar við setn­ingu þeirra. Meðal ann­ars hefur verið bent á að veru­legur vafi leiki á því hvort lögin séu í sam­ræmi við EES-samn­ing­inn.

Nú síð­ast gagn­rýndi fyrr­ver­andi for­maður Bænda­sam­tak­anna lögin harð­lega í við­tali við Heim­ild­ina. Sagði hann þau fyrst og fremst sett til hags­bóta fyrir fyr­ir­tæki í land­bún­aði, sér­stak­lega þau stærstu, sem þegar hafi mest um kjör bænda að segja. 

„Afurða­stöðv­arnar stýrðu þessu. Það voru ekki bændur sem gerðu það, það er langur vegur frá,“ sagði Gunnar Þor­geirs­son, fyrr­ver­andi for­maður Bænda­sam­tak­anna, í sam­tali við Heim­ild­ina. „Eins og þetta er núna er ekk­ert í lög­unum sem getur tryggt það að bændur njóti afrakst­urs­ins. Það er bara þannig.“

Gunnar tap­aði for­manns­kosn­ingu í Bænda­sam­tök­unum nokkrum vikum fyrir breyt­ingu lag­anna, sem nýr for­maður studdi ein­dregið. Fyrr­ver­andi stjórn sam­tak­anna var ekki ein um að gjalda var­hug við lög­unum eins og þau birt­ust end­an­lega eftir páska. Yfir­lög­fræð­ingur Bænda­sam­tak­anna gerði það einnig í aðsendri grein á Vísi.

Mynd: Heim­ildin

Bændur veikari eftir

Mat­væla­ráðu­neytið tekur í bréfi sínu til atvinnu­vega­nefndar, sem dag­sett er í gær, undir meg­in­hluta þeirrar gagn­rýni sem komið hefur fram. Ráðu­neytið telur meðal ann­ars að lögin gangi þvert á upp­haf­legan til­gang sinn, að rétta hag bænda. 

Hagur og réttur bænda hafi bein­línis verið skertur í breyt­ingum atvinnu­vega­nefndar. Til að mynda hafi meiri­hluti nefnd­ar­innar fellt niður kröfu um að ein­ungis fyr­ir­tæki í meiri­hluta­eigu bænda, eða undir stjórn þeirra, fengju þær und­an­þágur sem veita átti frá Sam­keppn­is­lögum.

Atvinnu­vega­nefnd hafi með breyt­ingum frum­varps­ins gengið svo langt í hina átt­ina  að fyr­ir­tæki sem ein­göngu flytji inn land­bún­að­ar­af­urðir og jafn­vel þau sem hafi enga starf­semi sem teng­ist land­bún­aði geti „fallið undir und­an­þág­una að mati ráðu­neyt­is­ins.“

Mynd: Heim­ildin

Meiri og fleiri 

Ráðu­neytið bendir einnig á að breyt­ingar nefnd­ar­innar hafi stór­aukið und­an­þágur fyr­ir­tækja frá sam­keppn­is­lögum, langt umfram það sem til stóð. Meðal ann­ars séu fyr­ir­tækin fríuð eft­ir­liti við sam­runa auk þess sem veru­lega sé málum blandið hvaða eft­ir­lit muni yfir­höfuð verða með því að lögin nái yfir­lýstum mark­miðum sínum um að rétta hag bænda og neyt­enda.

Þá bendir ráðu­neytið einnig á að meiri­hluti atvinnu­vega­nefndar hafi tekið út ákvæði sem kvað á um fjár­hags­legan aðskilnað félaga bænda frá annarri starf­semi. Þar er um að ræða kröfu sem sam­tök bænda hafa lengi haldið á lofti.

Þá sé mis­ræmi í þeim texta lag­anna sem breytt var og álits meiri­hluta nefnd­ar­innar, sem stóð að breyt­ing­unni. Það eitt og sér valdi mis­skiln­ingi sem þurfi að leið­rétta.

Sam­an­dregið segir undir lok bréfs ráðu­neyt­is­ins, sem und­ir­ritað er af skrif­stofu­stjóra land­bún­aðar í mat­væla­ráðu­neyt­inu og stað­gengli hennar:

„Breyt­ingar sem gerðar voru á frum­varp­inu í með­förum þings­ins ganga mun lengra en hið upp­runa­lega frum­varp. Með hinum nýju lögum er fram­leið­enda­fé­lögum veitt mun víð­tæk­ari und­an­þága frá sam­keppn­is­lögum, þar sem sam­runa­eft­ir­lit er einnig und­an­þegið og ekki gerð krafa um eign­ar­hald eða stjórn bænda í fram­leið­enda­fé­lögum.“

Efast um að lögin standist EES-samninginn

Að lokum tekur ráðu­neytið undir áhyggjur Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins um áhrif lag­anna gagn­vart skuld­bind­ingum sam­kvæmt EES-reglum, einkum 53. grein EES-samn­ings­ins. Ljóst er að áhrifa­mat hins upp­runa­lega frum­varps nær ekki til svo víð­tækra breyt­inga líkt og ákveðið var að gera á lög­unum í með­förum þings­ins.

Umrætt ákvæði EES-samn­ings­ins segir skýrt að „bannað“ sé og ósam­rým­an­legt fram­kvæmd samn­ings­ins, allir „samn­ingar milli fyr­ir­tækja, ákvarð­anir sam­taka fyr­ir­tækja og sam­stilltar aðgerðir sem geta haft áhrif á við­skipti milli samn­ings­að­ila“ þegar mark­miðið eða afleið­ing­arnar séu þær að koma í veg fyrir, tak­marka eða raska sam­keppni.

Sér­stak­lega er þetta sagt eiga við um ákvörðun kaup- og sölu­verðs, það að koma sér saman um fram­leiðslu, mark­aðs­skipt­ingu og það að mis­muna við­skipta­að­ilum. 

Mat­væla­ráðu­neytið gengur lengra en að taka undir áhyggjur Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins, heldur seg­ist ráðu­neytið bein­línis búast við því að laga­setn­ingin, sem byggði á beyt­ingum meiri­hluta atvinnu­vega­nefndar, kalli á við­brögð vegna mögu­legra brota EES-samn­ings­ins.

„Búist er við að fyr­ir­spurn ber­ist frá ESA [Eft­ir­lits­stofnun EFTA] til íslenskra stjórn­valda í tengslum við laga­breyt­ing­arnar.“

Gagnrýna ráðherrann sem mætir á morgun

Það vekur óneit­an­lega athygli að með gagn­rýnni sinni og aðfinnslum á vinnu­brögð meiri­hluta atvinnu­vega­nefndar Alþingis er ráðu­neytið beint og óbeint að gagn­rýna verk kon­unnar sem á morgun tekur við lykla­völdum í þessu sama ráðu­neyti. 

Bjarkey Olsen Gunn­ars­dóttir, þing­kona VG, hefur setið í atvinnu­vega­nefnd og sem slík stóð hún að og und­ir­rit­aði breyt­ingar sem meiri­hluti nefnd­ar­innar gerði og gagn­rýnin bein­ist að. Bjarkey mun á morgun taka við sem mat­væla­ráð­herra af Svandísi Svav­ars­dóttur, flokks­systur sinni, sem fær­ist yfir í inn­við­a­ráðu­neytið í  ráð­herrakapl­inum sem fór í gang eftir brott­hvarf for­sæt­is­ráð­herra, Katrínar Jak­obs­dóttur.