„Sandsumar“ í kjölfar eldgosa úti fyrir Reykjanesi

Í kviku­gangi þeim sem mynd­ast hefur og liggur frá Sund­hnúka­gígum í norðri, undir Grinda­vík og jafn­vel á haf út, er umtals­vert meira af kviku en sést hefur í stærstu inn­skotum sem urðu í tengslum við eld­gosin þrjú við Fagra­dals­fjall. Enn er óvíst hvort að kvika nái til yfir­borðs svo úr verði eld­gos en ef það gýs á hafs­botni, sem ekki er úti­lokað, yrði svo­kallað þeytigos, sprengigos sem verða þegar heit kvika kemst í snert­ingu við vatn. Við slíkar aðstæður mynd­ast mikil aska og ösku­fallið getur náð langar leiðir og haft ýmsar afleið­ingar.

Öskugos urðu við upp­haf Reykja­nes­eld­anna á fyrstu ára­tugum þrett­ándu aldar. Eldar þeir stóðu yfir á árunum 1210–1240 en áður höfðu önnur gos­tíma­bil einnig orðið og á einu slíku mynd­uð­ust Sund­hnúka­gígar, lík­lega fyrir um 2.400 árum. Það er á þeim slóðum, undir þeim og suður undir Grinda­vík, sem kviku­gangur hefur nú mynd­ast að mati Veð­ur­stofu Íslands.

Í Reykja­nes­eldum á 13. öld urðu nokkur gos úti fyrir Reykja­nestá og mynd­uðu þau gjósku­lög á landi. Eldarnir hófust að því er talið er á „surtseyísku eld­gosi“ í fjöru­borð­inu undan Reykja­nestá. Að því er segir á vef Nátt­úru­minja­safns Íslands er talið að eldsum­brotin hafi stöðvast í ein­hvern tíma en nokkrum mán­uðum síðar haf­ist að nýju en þá utar. Tveir gígar hlóð­ust upp í haf­inu, m.a. Karlinn svo­kall­aði sem er hluti gíg­barms þessa síð­ara goss á hafs­botni.

Miðaldarlagið mikla

Finna má fjögur gjósku­lög á Íslandi sem tengj­ast Reykja­nes­eldum en heim­ildir geta að minnsta kosti sex gosa úti fyrir ströndum Reykja­ness á þessum tíma. Árið 1226 mynd­að­ist svo­nefnt mið­ald­ar­lag, sem er svart, sendið gjósku­lag sem notað hefur verið til ald­urs­grein­inga hrauna á svæð­inu. Annálar greina frá „sandsumri“ það ár og einnig „sand­vetr­inum mikla“ í kjöl­farið.

Mið­ald­ar­lagið hefur verið rann­sakað tölu­vert á síð­ustu ára­tugum og það þannig stað­sett í ösku­laga­tíma­tali jarð­fræð­innar, en „faðir“ þess er Sigurður Þór­ar­ins­son nátt­úru­fræð­ingur.

Ritaðar heim­ildir hafa einnig verið not­aðar til að varpa ljósi á áhrif sprengigos­anna sem mynd­uðu mið­ald­ar­lagið. Annálar, Bisk­upa­sögur og Sturl­unga­saga Sturlu Þórð­ar­sonar eru nokkuð sam­hljóða um þessa atburði.

Rauð sól og myrkur um miðjan dag

„Þetta var kallat sand­sumar, því at eldr var uppi í sjónum fyrir Reykja­nesi, ok var gras­leysa mikil,“ segir til dæmis í Sturl­unga­sögu. Um „sand­vetur“ eftir þetta sumar er svo fjallað í ýmsum ann­álum s.s. Odd­verja­an­nál. „Þessi vetr var kall­aðr sand­vetr ok var felli­vetr mik­ill, ok dó hund­rað nauta fyrir Snorra Sturlu­syni út í Svigna­skarði,” segir í Íslend­inga Sögu. „Sandvetr hinn mikle ok fjár­fellir,” segir í Guð­mundar sögu Arasonar. „Vetur mark­verður vegna skað­legs sand­foks; einnig myrkvi á hádegi. Eldgos úr hafi við Reykja­nes,“ stendur svo í Ann­ála­brotum Gísla Odds­sonar. „Sol raud sem blod: Elldur wpi fyrir Reyki­anesi,“ segir í Odd­verja­an­nál.

Í lang­tíma­hættu­mati Reykja­nesskaga, skýrslu sem unnin var hjá Veð­ur­stofu Íslands í sumar, er fjallað um mögu­legt gjósku­fall vegna eld­gosa í hafi. Þar er t.d. bent á að Kefla­vík­ur­flug­völlur gæti orðið fyrir gjósku­falli sem gæti valdið röskun á starf­semi. Hversu mikil sú röskun yrði færi eftir stærð gosa og hversu lengi það myndi vara. „Dekksta sviðs­mynd gjósku­falls á Kefla­vík­ur­flug­völl sýnir 45 mm þykkt lag,“ segir í skýrsl­unni. Tölu­verðar líkur séu á að skyggni spillist í gjósku­falli og jafn­vel eftir að því lýkur af völdum gjósku­foks. Aðrir fjöl­farnir ferða­manna­staðir eru álíka lík­legir til að verða fyrir gjósku­falli en gjósku­fall hefur ekki almenn áhrif á þá að öðru leyti en að aðgengi að þeim verður erf­ið­ara og skyggni spillist.“

Halldór Geirsson, jarð­eðl­is­fræð­ingur hjá Jarð­vís­inda­stofnun Háskóla Íslands, sagði í við­tali við Stöð 2 vorið 2022 að eld­gos í sjó út af Reykja­nesi gæti sent ösku yfir höf­uð­borg­ar­svæðið. Það hafi orðið raunin í gos­inu sem mynd­aði mið­ald­ar­lagið. „Ef slíkur atburður myndi end­ur­taka sig, þá væri það eitt­hvað sem höf­uð­borg­ar­búar myndu klár­lega taka eftir.“