Barist um Gasa – aftur og aftur og aftur

Gasa hefur alltaf notið þess, nú, eða goldið, að vera í þjóð­braut milli Afríku og Asíu, Sýrlands og Egifta­lands, Mið­jarð­ar­hafs­botns og Arab­íu­skaga. Þar hefur verið byggð frá árdögum mann­kyns­ins.

Það sanna mik­il­vægir forn­leifa­fundir í nágrenn­inu, reyndar fleiri í Ísrael en á svæðum Palest­ínu­manna, ein­fald­lega af því meira hefur verið grafið á vegum Ísra­els­manna en Palest­ínu­manna; þeir síð­ar­nefndu hafa haft öðru að sinna.

Verslunarstöð frá Egiftalandi

Elstu leifar um eig­in­lega bæj­ar­byggð á svæði Gasa­borgar eru meira en 5.000 ára gamlar. Íbúarnir á því svæði sem nú kall­ast Ísrael og Palest­ína töl­uðu semískt mál og köll­uð­ust Kana­ans­menn en fyrsti bær­inn á Gasa virð­ist hafa byggst sem frið­sæl versl­un­ar­stöð frá Egifta­landi, Tell es-Sakan. Kana­ans­menn­irnir í nágrenn­inu virð­ast ekki síst hafa stundað veiðar en smátt og smátt færð­ist land­bún­aður í auk­ana.

Tell es-Sakan er nú aðeins tveim kíló­metrum norðan við Nuseirat-flótta­manna­búð­irnar sem ísra­elski flug­her­inn hefur látið sprengjum rigna yfir síð­ustu daga.

Eftir nokkur hund­ruð ára byggð í Tell es-Sakan virð­ist egifski versl­un­ar­bær­inn hafa verið yfir­gef­inn og í margar aldir blésu eyði­merk­ur­vind­arnir ótrufl­aðir til sjávar og kaup­manna­lestir fóru fram­hjá rústum hans. Senni­lega var ástæðan sú að umsvif Egifta færð­ust norður til þess svæðis þar sem seinna hét Fönikía en nú Líbanon. Íbúar þar voru Kana­ans­menn og þar spratt sedru­svið­ur­inn níð­sterki sem Egiftar not­uðu meðal ann­ars í hlunna undir þá tröllauknu steina sem þeir hlóðu píramídana úr.

Blómlegur landbúnaður á Gasa

Um árið 2500 FT byggð­ist Tell es-Sakan aftur og nú voru það Kana­ans­menn sem bjuggu þar. Borgin varð mið­stöð í býsna blóm­legu land­bún­að­ar­hér­aði þar umhverfis (já! í alvöru!) en hefur áreið­an­lega líka verið þó nokkur versl­un­ar­mið­stöð á kross­götum. Velsæld virð­ist hafa ríkt í borg­inni þá. Hveiti, bygg, ólífur, vín­ber og græn­meti, allt var þetta ræktað í námunda við borg­ina, fiskur var veiddur út af strönd­inni og skel­fiski safnað í fjör­unni, hjarðir af naut­gripum, kindum og geitum gengu um sveitir.

Athygl­is­vert að Kana­ans­menn­irnir í Tell es-Sakan töldu sig þurfa að víg­girða vel borg sína og voru borg­ar­múr­arnir úr sól­þurrk­uðum leir­steinum allt að átta metra þykkir. 

Ekki hafa þó fund­ist merki um stríðs­á­tök eða umsátur óvina við borg­ina en vera má að slíkt upp­götv­að­ist ef meira væri grafið. Svo mikið er víst að eftir að Kana­ans­menn höfðu búið þarna í fimm hund­ruð ár, þá var borgin skyndi­lega yfir­gefin og hafa menn enga skýr­ingu fundið á því. Ekki er vitað til að nein stór­slys hafi þá orðið í nátt­úr­unni sem hefðu átt að kippa grund­velli undan manna­byggð á svo mik­il­vægum og fjöl­förnum slóðum.

Hrun á Gasa, ekki í fyrsta sinn

En eitt­hvað hefur þó gerst því verslun við Egifta­land virð­ist hafa lagst nálega af og reyndar virð­ist bæjum og þorpum í bæði hinum núver­andi Palest­ínu og Ísrael hafa hnignað mjög veru­lega á þessu brons­ald­ar­skeiði – af meira og minna ókunnum ástæðum.

Þegar aftur fór að rísa byggð norðan til á Gasa var um að ræða lítil hirð­ingja­þorp en ekki öfl­ugan bæ eða borg eins og Tell es-Sakan. Um 1800 FT var hirð­ingja­byggðin orðin þokka­leg blóm­leg og verslun milli Egifta­lands og Sýrlands um Gasa komin nálægt fyrra horfi.

Um árið 1500 FT virð­ist Gasa svo hafa verið síð­asta vígi hinnar dul­ar­fullu Hyksos-þjóðar sem þá hafði ráðið neðri (nyrðri) hluta Egifta­lands í um hund­rað ár en harla fátt er vitað um. Margir fræði­menn efast reyndar um að Hyksos hafi verið sér­stök þjóð, heldur frekar eins konar banda­lag eða jafn­vel ein­fald­lega her­flokkur í upp­hafi. Svo mikið virð­ist þó víst að Hyksos hafi komið úr vestri og náð yfir­ráðum yfir neðri hluta Nílar og óshólmanna.

Hinir dularfullu Hyksos, voru þeir Gyðingar?

Hyksos bjuggu svo í vellyst­ingum í Egifta­landi þessa öld en Forn-Egiftum (sem töl­uðu afróa­síska tungu) gramd­ist ósegj­an­lega að þurfa að lúta yfir­ráðum útlend­inga.

Sagna­rit­ar­inn Jósefus – Gyðingur sem gerð­ist Rómverji og skrif­aði undir lok fyrstu aldar ET – hélt því fram á einum stað að Hyksos hefðu verið Gyðingar en fræði­menn eru ekki á því að það eigi sér nokkra stoð. Í fyrsta lagi er mjög vafa­samt að svo snemma sé yfir­leitt hægt að tala um nokkra sér­staka Gyð­inga­þjóð og í öðru lagi benda líkur loks til þess að upp­runi Hyksos hafi verið tölu­vert norðar eða í Fönikíu.

Jósefus nefnir reyndar að aðrir telji að Hyksos hafi verið Arabar en það er líka ærið vafa­samt og fræði­menn láta sér nú flestir duga að kalla Hyksos semi­tíska og/eða Kana­ans­menn.

Hér sérðu hvernig landa­merki skipt­ast milli Gasa, vest­ur­bakk­ans og Ísraels.

Faraó ákveður að gereyða óvinum sínum

Svo mikið er víst að eftir að Amosis, ætt­ar­laukur kon­ungs­ætt­ar­innar í efra (syðra) Egifta­landi, hratt Hyksos á braut, þá hugð­ist hann láta kné fylgja kviði og útrýma Hyksos alger­lega. En leifar Hyksos bjuggu þá um sig í vel vörðu virki á Gasa, en þar hét Sharuhen. Þar héldu þeir út í þrjú ár (ein heim­ild segir sex). Að her Amosisar hafi setið um virkið svo lengi sýnir hví­líkt kapp hann lagði á að ger­eyða Hyksos því í þá daga stóðu her­ferðir yfir­leitt aldrei lengur en nokkra mán­uði.

Að lokum náði Amosis virk­inu og til er áletrun frænda hans sem kveðst hafa fengið tvær konur og einn þræl frá Sharuhen og auk þess heil­mikið gull sem her­fang „fyrir það hug­rekki sem ég sýndi“.

Engar heim­ildir eru því miður til um hlut­skipti verj­end­anna í virk­inu.

Einhver hluti þeirra komst undan og flúði til Sýrlands en þangað elti Amosis þá. Og nú fór í hönd einn af helstu stór­veld­is­tímum í langri sögu Egifta­lands. 

Hvar var Sharuhen-virkið?

Fræði­menn eru ekki alveg á eitt sáttir um hvar Sharuhen var nið­ur­komið. Hugs­an­lega var það inni á núver­andi Gasa­svæði, rétt hjá Tell es-Sakan og Nureirat-flótta­manna­búð­unum. Eða það var 20 kíló­metrum sunnar á lágri hæð skammt frá hinum núver­andi bæ Ein HaBesor í Ísrael. Sá bær er innan við 8 kíló­metra frá landa­mærum Gasa og eldsnemma í morg­unsárið 7. októ­ber réð­ust Ham­as­menn á bæinn.

Íbúarnir þar voru hins vegar reiðu­búnir. Um 70 manna varn­ar­lið hafði staðið vörð alla nótt­ina, búið nokkrum vél­byssum og skamm­byssum. Þessu liði tókst að hrekja Ham­as­menn­ina á flótta. Einn varn­ar­liða særð­ist og þegar ekið var með hann í snar­hasti á sjúkra­hús eltu Ham­as­menn á mót­or­hjólum og skutu á bíl­inn.

Bíllinn komst þó leiðar sinnar svo eng­inn féll í þess­ari nýju árás á Sharuhen – ef virkið var þá þar en ekki inni á Gasa-svæð­inu sjálfu.

Þetta við­bragðs­skjóta varn­ar­lið í Ein HaBesor var ekki að bíða eftir hryðju­verka­árás frá Gasa þótt svona hitt­ist á. Heldur hafði því verið ætlað að kveða niður bylgju bíla­þjófn­aða sem gengið hafði yfir Ein HaBesor og nágranna­þorpið næstu daga á undan.

Hekla er víða örlaga­valdur.

Mynd: Peter Coughlan

Gos í Heklu olli hamförum um veröld víða

En víkjum aftur til brons­aldar. Gasa var nú vel og tryggi­lega í höndum Egifta í 300 ár eða til á að giska 1200. Þá varð dul­ar­fullt áfall í mest­allri menn­ingu Mið-Aust­ur­landa, land­bún­aður hrundi, borgir fóru í eyði, heilu þjóð­irnar lögð­ust í flakk. Sjálf­sagt hafa orsakir fyrir þessu áfalli verið ýmsar en margir vís­inda­menn telja að gríð­ar­legt gos í Heklu um þetta leyti hafi haft sitt að segja.

Gosið er kallað „Hekla 3“ af jarð­fræð­ingum og fjallið þeytti svo mik­illi gosösku út í and­rúms­loftið að hita­stig á norð­ur­hveli jarðar, þar á meðal og ekki síst við Mið­jarð­ar­haf, kóln­aði veru­lega í mörg ár á eftir.

Ein af afleið­ingum hruns­ins var að snemma á tólftu öld FT gerðu hinar mjög svo dul­ar­fullu „sæþjóðir“ árás á Egifta­land og raunar fleiri lönd og héruð við aust­an­vert Mið­jarð­ar­haf. Mjög er málum blandið hverjar sæþjóð­irnar voru en í bili hall­ast flestir að því að þær hafi verið „frum­stæðir“ hópar frá Evrópu, ekki síst Ítal­íu­skaga og Grikk­landi, sem hafi flúið versn­andi lífs­skil­yrði í kjöl­far fyrr­nefndra ham­fara og leitað inn á hin auð­ugri og rót­grón­ari svæði við Mið­jarð­ar­hafs­botn.

En þau voru heldur ekki upp á sitt besta eftir hrunið.

Sigrast á sæþjóðunum: Palestína verður til

Að lokum tókst Ramesses 3. Egifta­lands­faraó að sigr­ast á sæþjóð­unum í gríð­ar­legri orr­ustu í óshólmum Nílar um 1175 FT og þá er svo að sjá sem hann hafi ákveðið að planta einni hinni sigr­uðu sæþjóða niður á Gasa. Og þar fékk sú þjóð heima­land.

Fólkið sem fyrir var – hirð­ingjar af ætt Kana­ans­manna – var eflaust ekki spurt frekar bæði fyrr og síðar.

En hér var komin sú þjóð sem brátt skaut svo djúpum rótum á Gasa og nágrenni að allt svæðið er síðan kennt við hana: Palest­ína.

Því þetta voru þeir frægu Filistear.