Vofan af því að mann­kyn­inu hefur mis­tek­ist að hefta losun gróð­ur­húsa­loft­teg­unda vofir yfir lofts­lags­við­ræðum í Brasilíu, eftir að Sam­ein­uðu þjóð­irnar stað­festu að nú væri öruggt að hlýnun jarðar myndi „fara fram úr“ 1,5 °C og að erfið bar­átta væri fram undan við að lækka hita­stigið aftur. 

Alþjóð­leg spenna, efna­hags­leg óvissa og rík­is­stjórn Donalds Trump í Banda­ríkj­unum, sem er andsnúin lofts­lags­vís­indum, hafa beint póli­tískri athygli frá því að takast á við mengun af völdum jarð­efna­elds­neytis og umhverf­iseyð­ingu sem knýr hlýn­un­ina áfram. Engu að síður eru vonir bundnar við verð­lækkun á tækni tengdri sól­ar­orku.

Þetta ár stefnir í að verða eitt það allra hlýjasta sem mælst hefur og lýkur þar með meira en ára­tug af for­dæma­lausum hita, að því er Sam­ein­uðu þjóð­irnar lýstu yfir í dag.

„Hin ógn­væn­lega hrina óvenju­legs hita­stigs hélt áfram árið 2025, sem stefnir í að verða annað eða þriðja hlýjasta árið sem mælst hefur,“ sagði Alþjóða­veð­ur­fræði­stofn­unin í upp­færslu á ástandi lofts­lags á heims­vísu sem gefin var út fyrir lofts­lags­ráð­stefnu Sam­ein­uðu þjóð­anna, COP30, sem haldin verður í Brasilíu í næstu viku.

Óumflýjanlegt að fara yfir 1,5 gráðu hlýnun

Í ljósi lít­ils metn­aðar í lofts­lags­málum og áfram­hald­andi aukn­ingar í losun, við­ur­kenndi Antonio Guterres, aðal­rit­ari Sam­ein­uðu þjóð­anna, nýlega að það væri nú óum­flýj­an­legt að farið yrði yfir 1,5 °C markið á næstu árum. Guterres ávarp­aði leið­toga á COP30-ráð­stefn­unni í borg­inni Belem í Amasón-frum­skóg­inum í Brasilíu í dag, við upp­haf ráð­stefn­unnar. Helmingi færri leið­togar ríkja heims munu sækja ráð­stefn­una núna en í fyrra. Banda­ríkin snið­ganga hana.

Heim­ur­inn hefur „brugð­ist“ lof­orði sínu um að halda hlýn­un­inni undir 1,5°C, sagði Guterres við leið­tog­ana og var­aði við meiri kostn­aði og eyði­legg­ingu fyrir allar þjóðir.

Guterres sagði að ára­tuga tafir og afneitun þýddu að „okkur hefur mis­tek­ist að tryggja að við höldum okkur undir 1,5 gráðu“ hlýnun frá því fyrir iðn­bylt­ingu, sem er metn­að­ar­fyllsta mark­mið Par­ís­ar­sam­komu­lags­ins.

„Þetta er sið­ferð­is­brestur – og ban­væn van­ræksla,“ sagði hann og bætti við að heim­ur­inn gæti enn lág­markað skað­ann með hrað­ari aðgerðum eins og að hætta notkun jarð­efna­elds­neytis.

Í vik­unni lagði hann áherslu á að heim­ur­inn mætti ekki gef­ast upp á örugg­ara mark­miði Par­ís­ar­sam­komu­lags­ins.

„Leiðin að líf­væn­legri fram­tíð verður bratt­ari með hverjum degi. En það er engin ástæða til að gef­ast upp,“ sagði hann fyrr í vik­unni.

Vís­inda­menn segja að hver tíundi úr gráðu yfir 1,5 °C auki hættu­leg og kostn­að­ar­söm áhrif – svo sem þurrka, hita, gróð­ur­elda og flóð – um leið og hættan á að ná stór­felldum vendi­punktum eykst.

Lofts­lags­vís­inda­mað­ur­inn Johan Rockström, for­stjóri Potsdam-stofn­un­ar­innar fyrir rann­sóknir á lofts­lags­á­hrifum, sagði að mann­kynið stæði nú frammi fyrir kannski 50 til 70 árum yfir 1,5 °C áður en hugs­an­lega tæk­ist að lækka hita­stigið aftur.

„Það þýðir með nán­ast hund­rað pró­sent vissu að við munum eiga mjög erf­iða tíma áður en það batnar hugs­an­lega,“ sagði hann við AFP.

„Lýsa yfir mistökum“

Par­ís­ar­sam­komu­lagið um lofts­lags­mál frá 2015 mið­aði að því að tak­marka hnatt­ræna hlýnun við „vel undir“ 2 °C frá því sem var fyrir iðn­bylt­ingu (1850–1900) – og 1,5 °C ef mögu­legt væri.

Þótt fram­úr­keyrsla – þróun hita­stigs sem fer yfir 1,5 °C áður en það lækkar aftur – sé ekki nýtt hug­tak í vís­indum, hefur mörgum leið­andi aðilum í lofts­lags­málum verið órótt við að ræða það.

„Ég vildi ekki gefa í skyn að það væri í lagi ef við færum fram úr,“ sagði Patricia Espinosa, fyrr­ver­andi yfir­maður lofts­lags­mála hjá Sam­ein­uðu þjóð­unum, við AFP fyrr á þessu ári.

„Ég vildi halda mjög, mjög fast í það.“

Til að lág­marka eða forð­ast fram­úr­keyrslu sagði Milli­ríkja­nefnd um lofts­lags­breyt­ingar (IPCC) að losun þyrfti að ná hámarki um 2020 og minnka um helm­ing fyrir 2030.

Um miðjan ára­tug­inn heldur losun áfram að aukast og hita­stig sömu­leiðis, en árið 2024 er fyrsta heila árið yfir 1,5 °C.

Þannig að skila­boðin eru að breyt­ast.

„Það fyrsta sem við þurfum að koma heið­ar­lega á fram­færi við mann­kynið, en einnig við alla stjórn­mála­leið­toga heims sem koma saman í Belem, er að við verðum að lýsa yfir mis­tökum,“ sagði Rockström, sem var meðal þeirra vís­inda­manna sem Guterres ráð­færði sig við fyrir COP30 í Brasilíu.

En þetta eykur aðeins á brýna þörf fyrir aðgerðir, sagði hann, þar sem meiri hlýnun eykur áhættu fyrir fæðu­kerfi, fersk­vatn og alþjóð­legt öryggi.

„Það eru engar vís­bend­ingar um að við getum aðlag­ast neinu yfir tveimur gráðum á Celsíus,“ sagði Rockström. Yfir 3 °C myndi þýða „ham­fara­á­stand“ fyrir millj­arða manna, bætti hann við.

IPCC hefur varað við því að ef farið er yfir 1,5 °C markið sé hætta á víð­tækri bráðnun fjalla­jökla og ísskjölda sem inni­halda nóg af frosnu vatni til að hækka yfir­borð sjávar um marga metra.

Kóralrif í hita­belt­inu, sem eru upp­eld­is­stöðvar fyrir veru­legan hluta sjáv­ar­lífs og mik­il­væg fyrir lífs­við­ur­væri um 200 millj­óna manna, eru lík­lega þegar að ná vendi­punkti, sam­kvæmt nýlegum rann­sóknum.

En það er enn margt óþekkt, þar á meðal hversu lengi þessi kerfi gætu þolað fram­úr­keyrslu.

Neikvæð losun

Til að snúa stöð­unni við sagði Guterres að heim­ur­inn þyrfti að ná hámarki los­unar „taf­ar­laust“, flýta fyrir umskiptum yfir í end­ur­nýj­an­lega orku og vernda skóga og höf, sem gegna lyk­il­hlut­verki við að draga í sig kolefni úr and­rúms­loft­inu.

Eftir að hafa náð kolefn­is­hlut­leysi fyrir 2050 þarf heim­ur­inn einnig að beita hratt aðferðum til að fjar­lægja kolefni úr and­rúms­loft­inu.

Rann­sóknir frá Climate Analytics benda til þess að gríð­ar­leg útbreiðsla ódýrrar grænnar tækni eins og sólar- og vind­orku þýði að hægt væri að fasa út jarð­efna­elds­neyti fyrr en búist var við, og að lokum yrði hlýnun færð aftur niður í 1,2 °C fyrir árið 2100.

En þeir sögðu að metn­að­ar­fyllstu alþjóð­legu lofts­lags­að­gerð­irnar þýddu lík­lega fram­úr­keyrslu um að minnsta kosti 1,7 °C í ára­tugi.

Til að lækka hita­stig þarf að nota umdeilda tækni – til að fanga kolefn­islosun við upp­tökin eða fjar­lægja CO2 var­an­lega úr loft­inu – sem er ekki enn í notkun í stórum stíl.

Það byggir einnig á því að skógar og höf haldi áfram að draga í sig helm­ing allrar CO2-meng­unar.

En það gæti þegar verið að breyt­ast.

Í októ­ber til­kynnti Alþjóða­veð­ur­fræði­stofn­unin um metaukn­ingu á magni CO2 í and­rúms­loft­inu og lýsti yfir „veru­legum áhyggjum“ af því að land og höf væru að verða síður fær um að draga í sig koltví­sýr­ing.

„Heild­ar­myndin bendir til þess að það verði sífellt erf­ið­ara að treysta á að vist­kerfi jarðar taki upp kolefnið,“ sagði Bill Hare hjá Climate Analytics.

„Við erum nú komin á mjög hættu­legan stað.“