Árið 1208 fyrir upp­haf tíma­tals okkar var Merneptah Egifta­land­s­kóngur í miklum vanda. Hann hafði erft ríkið fyrir fimm árum frá föður sínum, hinum víð­fræga herkon­ungi Ramesses 2., og bjóst varla við að þurfa að standa í miklum hern­aði, svo ræki­lega sem karl­inn hafði kné­sett flestalla mögu­lega óvini Egifta.

En viti menn, þá birt­ist fjöl­mennur ill­úð­legur her úr mjög óvæntri átt og hafði nú stúkað her Merneptahs af við borg­ina Perire á vest­ur­jaðri óshólma Nílar. Þessi her taldi 40.000 manns, afar dökk­leitir voru dát­arnir ef ekki bein­línis svartir, og skröltu boga­skyttur á fjór­hjóla stríðs­vögnum sem knáir hestar drógu en fót­göngu­lið fylgdi á eftir. Þessi her kom suð­vestan úr sjálfri eyði­mörk­inni Sahara; það var Meryey kon­ungur sem ætl­aði að leggja undir sig hina frjósömu óshólma af því harð­indi og hung­ursneyð geisuðu á hans heima­slóðum, og svo viss var Meryey um að hann myndi sigra Merneptah að hann hafði komið með konu sína og börn til orr­ust­unnar.

Hin dularfulla sæþjóð

Og ekki var ein báran stök því norðan frá strönd­inni bár­ust um sama leyti fréttir af inn­rás­ar­her sem komið hafði á skipum utan úr busk­anum, eng­inn vissi hvaðan, en her þeirrar sæþjóðar var ber­sýni­lega í liði með inn­rás­ar­her Meryeys eyði­merk­ur­kóngs og nú átti að kremja Egifta á milli.

En Merneptah sýndi þá að hann var sannur sonur föður síns, hélt eld­messu mikla yfir mönnum sínum og hvatti þá til dáða gegn óvin­unum sem „elska dauð­ann en hata lífið“. Sjálfur kvaðst hann vera „öskr­andi ljón og [...] brýt bein óvina minna lið­langan dag­inn“ og saman myndu þeir Egiftar sigra útlensku þrjót­ana úr eyði­mörk­inni. Og það fór raunar svo. Í sex tíma létu boga­skyttur Merneptahs örvum sínum rigna yfir inn­rás­ar­her­inn meðan fót­göngu­lið hans hélt her sæþjóð­ar­innar dul­ar­fullu í skefjum.

Lagði á flótta berfættur

Að lokum brast kjarkur Meryeys og manna hans, Egiftar rudd­ust í gegnum raðir þeirra og drápu 6.000 en tóku 9.000 höndum og hnepptu í þræl­dóm. Meryey kóngur sjálfur lagði vol­andi á flótta ber­fættur og skildi kon­una og krakk­ana eftir, en Egiftar eltu hann uppi og slátr­uðu. Merneptah hreykti sér að vonum mjög af sigrinum enda voru stríðsvagnar sunnan úr eyði­mörk­inni ekki til vand­ræða í Egiftó framar.

Nú er það svo að þessi orr­usta við Perire fyrir 2.131 ári olli í sjálfu sér straum­hvörfum í sögu mann­kyns­ins, þótt ekki fari mikið fyrir henni í mann­kyns­sögu­bókum. Ef 6.000 her­mönnum Meryeys og svo og svo mörgum Egiftum hefði ekki verið att í dauð­ann þennan dag, þá hefðu flestallir þeirra eign­ast börn sem síðan hefðu sjálf eign­ast börn og buru, sem nú urðu aldrei til, og hefði endað með því – eftir nógu mörg ár og aldir – að allt öðru­vísi skipað mann­kyn hefði verið á jörð­inni en nú er; ég væri ekki til né þú.

Líbía fyrr og núEftir borg­ara­stríð og loft­árásir NATO skipt­ist Líbía nú í tvö svæði sem elda grátt silfur, annað í austri og hitt í vestri. Sú skipt­ing á sér raunar ævafornar rætur, því í Kýrenæku voru grísku nýlend­urnar til forna en í Tripolit­aníu þær karþagósku og síðan róm­versku.

Verslað í eyðimörkinni

En fyrir utan þá almennu athuga­semd (sem gildir svosem um flestallar orr­ustur) þá er slag­ur­inn árið 1208 fyrir Krist merki­legur fyrir þá sök að þar koma Líb­íu­menn skrölt­andi á stríðs­vögnum til sög­unnar í fyrsta sinn. Meryey kóngur og þjóð hans bjó djúpt inni í eyði­mörk­inni þar sem maður trúir því vart að hafi verið sting­andi strá að japla á fyrir hesta eða menn.

En þar hafði samt orðið til þetta sam­fé­lag og þessi þjóð, Líb­íu­menn. Þeir voru kall­aðir svo af nágrönnum sínum, Líb­íu­menn.

Yfir­leitt voru þeir óáleitnir, lifðu aðal­lega á milli­göngu um verslun milli Norður-Afr­íku­strandar Mið­jarð­ar­hafs­ins (Marokkó, Alsír og Túnis sem nú heita) og svo Eþíópíu og Súdans. Þeir eru taldir hafa verið ber­bískir í grunn­inn en mjög bland­aðir svörtum Súd­an­búum. Furðu lítið komu þeir við sögu Egifta­lands nema í þetta eina sinn. Þá var þurrkur í Sahara slíkur að jafn­vel þeim harð­geru eyði­merk­ur­búum blöskr­aði, og þeir ætl­uðu því að frjósömum Níl­ar­bökkum með allt sitt haf­urtask og fylgi­fiska.

Aftur út í eyðimörkina

Eftir að þessir fyrstu Líb­íu­menn leit­uðu aftur út í eyði­mörk­ina segir ekki margt af þeim um skeið. Til­tölu­lega fáir bjuggu við strönd­ina og þegar Fönik­íu­menn, síðan Grikkir, þá Karþagómenn og loks Róm­verjar fóru að koma sér upp nýlendum og borgum all­víða við sjó­inn, þá urðu strand­búar þeim yfir­leitt auð­mjúkir og tóku upp menn­ingu þeirra.

Þá höfðu Líb­íu­menn inni í Sahara hins vegar jafnað sig á óför­unum gegn Egiftum og myndað nýtt ríki kringum borg­ina Garama (sem nú kall­ast Germa). Það var svo við lýði frá því rétt fyrir árið 600 fyrir Krist og þar til um 600 eftir Krist. Í Garama sjálfri í nágrenn­inu bjuggu allt að 10.000 manns og þótt Gara­m­antar svo­kall­aðir önn­uð­ust sem fyrr verslun eyði­merk­ur­horna á milli – þar á meðal og ekki síst með þræla – þá létu þeir sjálfir lítið fyrir sér fara og fáir þekktu neitt að ráði til þeirra. Stiga­menn Gara­m­anta fóru vissu­lega reglu­lega í ráns­ferðir niður í byggð­irnar á strönd­inni en hurfu svo suður í enda­lausar sand­öld­urnar. Byggða­menn þorðu sjaldan að reyna að elta þá uppi.

Rómverjar uppgötva leyndardóminn

Þó lagði Róm­ar­keis­ar­inn Septimus Severus, sem sjálfur var frá Leptis Magna niðri á strönd­inni, árið 202 eftir Krist í nærri 1.000 kíló­metra her­göngu yfir fjöll og sand­fláka og hertók Garama að lokum. Róm­verjar höfðu trúað því að Gara­m­antar lifðu afar harð­býlu lífi inni í skrauf­þurri eyði­mörk­inni miðri og því var undrun þeirra mikil þegar þeir upp­götv­uðu þar blóm­lega borg vand­lega skipu­lagða, þar sem eng­inn skortur virt­ist á vatni og á ökrum og engjum spruttu ólífur og vín­ber, fíkjur, dúrrur, bygg og hveiti.

Leynd­ar­mál Gara­m­anta fólst í miklum neð­an­jarð­ar­göngum sem þeir höfðu grafið niður í fjöll og hæðir og fundið þar í hellum og hvelf­ingum miklar vatns­birgðir sem höfðu lok­ast af fyrir þús­undum ára þegar hið þá blauta svæði Sahara tók að þorna upp og breyt­ast í eyði­mörk. Annars staðar var vatns­staða ein­fald­lega mun hærri en ætla hefði mátt af þurru yfir­borð­inu.

En vel að merkja voru það í raun­inni ekki Gara­m­antar sjálfir sem grófu þessi göng heldur þræl­arnir sem þeir höfðu rænt eða keypt suður í Súdan og Eþíópíu og máttu púla til ömur­legra ævi­loka við að útvega Líb­íu­mönnum í Garama vatn.

Án þess­ara þræla hefði svo fámenn þjóð sem Gara­m­antar aldrei náð að grafa þessi ósköp.

Þræl­arnir sem Líb­íu­menn rændu fyrir sunnan Sahara voru und­ir­staða vel­meg­unar í Garama, bæði sölu­vara við Mið­jarð­ar­hafið og vinnu­afl við að grafa göngin sem veittu vatni til borg­ar­innar.

Vatnið á þrotum

Þrátt fyrir að Garama reynd­ist svo blóm­legt undur treysti Septimus Severus sér þó ekki til að halda borg­inni til lengdar, svo langt inni í landi, og Róm­verjar hurfu því á braut. Aftur fengu Líb­íu­menn að vera í friði úti í eyði­mörk­inni og þar urðu eflaust örlög mikil, ástir og ástríður, ham­ingja og harm­leikir, en við vitum ekk­ert um það því fólkið í Garama sá ekki ástæðu til að læra að skrifa niður sögur sínar.

En laust upp úr 600 fór að vand­ast málið. Vatns­veitu­stjórar Garama köll­uðu áhyggju­fullir á borg­ar­stjór­ana og sýndu þeim í neð­an­jarð­ar­göngin. Hið forna vatn end­ur­nýj­að­ist ekki því þarna um slóðir rigndi nálega ekk­ert. Og nú var vatnið á þrotum.

Hvernig þá fór fyrir Líb­íu­mönnum segir síðar.