Var Prígozhin gluggaður? Hvaðan kemur þetta orðalag yfir pólitísk morð?

Í gær spurð­ist dauði Prígozhins olíg­arka og mála­liða­for­ingja í Rúss­landi. Án þess að farið sé nánar út í það hafa margir sjálf­sagt veitt athygli hót­fyndnum get­gátum um að Rússinn hafi slys­ast til að „detta út um glugga“ þótt allir viti nátt­úr­lega að hann dó (ef hann er þá dáinn!) í flug­vél sem hrap­aði af himnum ofan. En hvað á þessi hót­fyndni að þýða? Af hverju talar fólk um að „detta út um glugga“?

Raunin er sú að sér­stak­lega í Mið- og Austur-Evrópu hefur orða­lagið „að detta út glugga“ mjög sér­tæka merk­ingu. Það merkir þegar vald­hafar af ein­hverju tagi losa sig við and­stæð­inga með því að kasta þeim út um glugga — og er svo oft notað í yfir­færðri merk­ingu um hvers konar morð á til dæmis póli­tískum and­stæð­ingum.

Þá yfir­leitt morð sem látið er líta út fyrir að vera slys.

Í mörgum tungu­málum er til sér­stakt sagn­orð yfir þetta sem dregið er af síð-lat­nesku orð­unum „de“ (sem merkir „niður“ eða „niður úr“) og fenestra (sem merkir „gluggi“). Í ensku er talað um „to defenestrate“ og á íslensku mætti kannski með hæfi­legri léttúð tala um „að glugga (ein­hvern)“ þegar átt er við að myrða við­kom­andi með þessum hætti.

En af hvaða til­efni er þetta orða­lag notað? Hver eða hverjir voru fyrst „glugg­aðir“?

Svo vill til að þetta orða­lag teng­ist alveg sér­stak­lega Prag höf­uð­borg Tékk­lands (og áður Bæheims) þótt nú seinni árin detti menn oftar út um glugga í Rúss­landi.

Allra elsta dæmið er samt úr Bibl­í­unni, 2. kon­un­unga­bók. Þar segir frá því þegar hin illa Jezebel fylgist með úr gluggum kon­ungs­hall­ar­innar í borg­inni Jesreel er Jehú kon­ungur og and­stæð­ingur hennar heldur inn­reið sína í borg­ina:

Geld­ing­arnir glugga Jezebel.Myndina gerði Gustave Doré.

„Hún hróp­aði þegar Jehú var kom­inn gegnum borg­ar­hliðið: „Hvernig líður [Jehú], morð­ingja hús­bónda síns?“ [Jehú] leit upp í glugg­ann og spurði: „Hver styður mig, hver?“ Tveir eða þrír hirð­menn [geld­ingar] litu þá út um glugg­ann og hann hróp­aði til þeirra: „Fleygið henni niður.“ Þeir fleygðu henni þá niður og blóðið úr henni slett­ist á múr­vegg­inn og hest­ana þegar þeir tröðk­uðu á henni.“

En þá víkur sög­unni til Prag. Í elsta dæm­inu um „glugg­anir“ þar voru yfir­völdin reyndar ekki að verki, heldur þvert á móti.

Árið 1419 var allt á suðu­punkti í borg­inni vegna trú­ar­bragða­deilna. Einn af leið­togum svo­nefndra Hússíta var prest­ur­inn Jan Želivský og eitt sinn leiddi hann kröfu­göngu skoð­ana­systk­ina sinna að ráð­húsi borg­ar­innar. Einhver í ráð­hús­inu kastaði þá steini að Želivský sem meidd­ist nokkuð. Ofsareiðir stuðn­ings­menn prests­ins rudd­ust þá inn í ráð­húsið og hentu borg­ar­stjór­anum og nokkrum borg­ar­ráðs­mönnum út um glugga og létu þeir allt líf sitt.

Rúmum 60 árum síðar átti sér stað mjög svip­aður atburður í Prag og nokkrum nágranna­þorpum. Aftur geisuðu trú­ar­deilur og einn trúflokk­ur­inn stefndi sínu fólki í ráð­húsin þar sem borg­ar­stjóri og sjö borg­ar­ráðs­menn hlutu skjótan dauða þegar þeir duttu skyndi­lega út um glugga.

Frægasta dæmið um „gluggun“ í Prag átti sér svo stað 1618 og enn voru það trú­ar­deilur sem allt sner­ist um.

Bæheimur var þá orð­inn hluti Habs­borg­ara­rík­is­ins. Valdaætt Habs­borgar­anna var kaþ­ólsk en mót­mæl­endur höfðu lengi haft tögl og hagldir í Prag. Keis­ar­arnir Rudolf 2. og síðan Mattías höfðu veitt þeim form­legt leyfi til þess en nú var nýr keis­ari að taka við, Ferdin­and 2., og hann gaf strax til kynna að hann yrði ekki jafn umburð­ar­lyndur.

Sendi­mönnum keis­ara var varpað út um efsta glugg­ann.

Í maí 1618 birt­ust fjórir sendi­menn Ferdin­ands í ráð­hús­inu í Prag og lögðu þar fram bréf frá keis­ar­anum þar sem skýrt kom fram að nú yrði aldeilis þjar­mað að mót­mæl­endum, þeir sviptir eigum sínum, þeim bannað að reisa kirkjur og kapellur og svo fram­vegis.

Borg­ar­arnir í Prag fyrt­ust illa við og heimt­uðu að fá að vita hvort sendi­menn­irnir sjálfir hefðu átt þátt í að semja þetta dóna­lega bréf keis­ar­ans. Tveir þeirra við­ur­kenndu það um síðir og þá var þeim umsvifa­laust hent út um glugga úr 21s metra hæð og rit­ari þeirra fylgdi með til frek­ari árétt­ingar.

Þótt ótrú­legt kunni að virð­ast lifðu þre­menn­ing­arnir allir fallið af. Ritarinn var síðar aðlaður og kall­að­ist eftir það Baron von Hohen­fall eða Barón von Háfalls.

Kaþ­ólikkar héldu því að sjálf­sögðu fram að guð hefði haldið vernd­ar­hendi sinni yfir þre­menn­ing­unum en mót­mæl­endur svör­uðu því að skýr­ingin væri öllu jarð­bundn­ari — þeir hefðu sem sé lent í skíta­haug sem hefði tekið af þeim fallið.

Sendi­menn keis­ara glugg­aðir!

En hvað sem því leið, þá reidd­ist Ferd­ín­and keis­ari ofsa­lega þegar hann spurði þessa með­ferð á sendi­boðum sínum og stefndi þegar her sínum til Bæheims til að refsa yfir­völdum í Prag.

Og þar hófst hið hrylli­lega blóð­bað sem kallað hefur verið 30 ára stríðið.

Fjórða dæmið um „gluggun“ í Prag er líka oft nefnt til sögu. Sá atburður átti sér stað árið 1948. Við lok síð­ari heims­styrj­aldar réði Rauði her­inn Tékkóslóvakíu og þrátt fyrir lof­orð um frjálsar kosn­ingar, þar sem Tékkar og Slóvakar fengju að ráða fram­tíð sinni sjálfir, þá varð snemma ljóst að Stalín leið­togi Sov­ét­ríkj­anna ætl­aði alls ekki að sleppa neinum tökum af land­inu.

Rík­is­stjórn undir for­ystu komm­ún­ista var tekin við völdum en utan­rík­is­ráð­herra var Jan Masaryk sem hafði verið einn helsti leið­togi útlaga­stjórnar Tékka í London á stríðs­ár­unum.

Í mars 1948 mátti heita ljóst að Masaryk yrði brátt ýtt til hliðar af komm­ún­istum og þeir tækju öll völd í land­inu.

Jan Masaryk.

Þá var það, að því er flestir töldu, að Masaryk var ekki bara ýtt til hliðar heldur bein­línis ýtt út um glugg­ann. 

Lík hans fannst að morgni dags fyrir neðan bað­her­berg­is­glugga á húsi utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins í Prag en þar hafði Masaryk haldið til. Líkið var aðeins í nátt­föt­unum. Hin opin­bera skýr­ing yfir­valda komm­ún­ista var sú að Masaryk hefði framið sjálfs­morð en því trúðu ekki margir. Auðvitað hefði Masaryk verið glugg­aður af tékk­neskum komm­ún­istum og/eða útsend­urum Stalíns.

Eftir að Tékkland varð sjálf­stætt við lok kalda stríðs­ins hefur málið verið rann­sakað í þaula og nið­ur­staða yfir­valda er raunar sú að ekki verði úr því skorið hvort Masaryk hafi verið hjálpað út um glugg­ann eður ei. Vís­bend­ingar eru til um hvora skýr­ingu sem er — morð eða sjálfs­morð vegna örvænt­ingar yfir því hvernig komið væri fyrir Tékkum.

En hafi Masaryk verið kastað út um glugg­ann var að minnsta kosti ekki langt að sækja fyr­ir­myndir að aðferð morð­ingj­anna.

Og síðan hafa svo ótal margir, ekki síst í Rúss­landi, látið lífið einmitt á sama hátt, með því að detta svona slysa­lega út um glugga.