Ekki verður séð að hval­veiðar hafi verið arð­bær atvinnu­grein á síð­ustu árum í því rekstr­ar­um­hverfi sem greinin hefur búið við, segir orð­rétt í nýrri skýrslu hag­fræð­ings hjá ráð­gjafa­fyr­ir­tæk­inu Intellecon sem unnin var fyrir mat­væla­ráðu­neytið og birt var í dag. Kemst höf­undur að þeirri nið­ur­stöðu að tap hafi verið á veiðum Hvals hf. síð­ustu ár og að það nemi sam­an­lagt þremur millj­örðum árin 2011-2019. Fyr­ir­tækið vinni að þróun nýrra afurða úr hval­kjöti, m.a. fæðu­bót­ar­efnis, en að markað fyrir hval­kjöt og afurðir sé ein­göngu að finna í Noregi og Japan. Fiski­stofa Japans hafi veitt lán til inn­flutn­ings á hval­kjöti frá Íslandi.

Bein efna­hags­leg áhrif veið­anna hér við land eru ekki mikil í þjóð­hags­legu sam­hengi, segir enn­fremur í nið­ur­stöðum skýrsl­unnar. Samkvæmt útflutn­ings­tölum Hag­stof­unnar var útflutn­ings­verð­mæti hvala­af­urða milli 1,6-1,8 millj­arðar króna á árunum 2014–2016 eða rétt ríf­lega 0,6 pró­sent af heild­ar­út­flutn­ings­verð­mæti sjáv­ar­af­urða. „Hér ber þó að hafa í huga að útflutn­ings­verð­mætið ræðst að mestu leyti af því magni sem leyft er að veiða á hverjum tíma,“ segir skýrslu­höf­undur. Hins vegar, segir á öðrum stað í skýrsl­unni, var verð­mætið 0,79 pró­sent í fyrra á hund­rað daga ver­tíð Hvals hf., þar sem 148 lang­reyðar voru veiddar, og stór hluti undir nál­ar­auga eft­ir­lits­að­ila um borð í hval­veiði­skip­unum.

Tímabundið hvalveiðibann

Svandís Svav­ars­dóttir mat­væla­ráð­herra stöðv­aði tíma­bundið veiðar á lang­reyðum þann 20. júní síð­ast­lið­inn og gildir veiði­bannið til ágúst­loka. Nið­ur­staða eft­ir­lits­skýrslu Mat­væla­stofn­unar um vel­ferð hvala, sem gerð var opin­ber í lok apríl, var sú að aflífun dýr­anna sum­arið 2022 hefði ítrekað tekið mjög langan tíma, of langan út frá meg­in­mark­miðum laga um vel­ferð dýra.

Mat­væla­stofnun fól í kjöl­farið fagráði um vel­ferð dýra að meta hvort veið­arnar gætu yfir­höfuð upp­fyllt mark­mið laga um dýra­vel­ferð. Álit fagráðs­ins barst mat­væla­ráðu­neyt­inu 19. júní og nið­ur­staða þess var að sú veiði­að­ferð sem beitt er við veiðar á stór­hvelum sam­ræm­ist ekki lögum um vel­ferð dýra.

Í því ljósi taldi ráð­herra nauð­syn­legt að fresta upp­hafi hval­veiði­ver­tíð­ar­innar þannig að ráð­rúm gæf­ist til að kanna hvort unnt væri að tryggja að veið­arnar færu fram í sam­ræmi við lög.

Leitað til Intellecon í byrjun árs

Mat­væla­ráðu­neytið leit­aði þegar í byrjun árs til íslenska ráð­gjafa­fyr­ir­tæk­is­ins Intellecon um að meta efna­hags­leg áhrif hval­veiða á Íslandi og er sú skýrsla nú loks komin út, örfáum dögum áður en hið tíma­bundna hval­veiði­bann á að renna út.

Skýrslan byggir á opin­berum gögnum, segir í inn­gangi hennar, auk þess sem upp­lýs­inga var aflað hjá ýmsum aðilum sem „þekkja til hval­veiða og mark­aðs­mála“. Er þremur ein­stak­lingum sér­stak­lega þakkað fyrir „gagn­legar upp­lýs­ingar“, þeim Jóhann­esi Þór Skúla­syni, fram­kvæmda­stjóra Samtaka ferða­þjón­ust­unnar, Krist­jáni Lofts­syni, fram­kvæmda­stjóra Hvals hf. og Sig­ur­steini Mássyni hjá Hvala­skoð­un­ar­sam­tökum Íslands.

Veiðar síðustu ára

Alþjóða­hval­veiði­ráðið bann­aði allar hval­veiðar í atvinnu­skyni árið 1986 en árið 2003 ákváðu Íslend­ingar að hefja þær aftur. Allt til árs­ins 2007 voru ein­göngu veiddar hrefnur í því sem nefnt var „vís­inda­skyni“. Veiðar á lang­reyðum hófust árið 2009 en það ár voru veidd 125 dýr. Árið eftir voru veiddar 148 lang­reyðar en hlé varð á veið­unum árin 2011 og 2012. Árið 2013 voru veidd 134 dýr, 137 árið eftir og 155 árið 2015. Árið 2018 voru veiddar 145 lang­reyðar. Engar lang­reyðar voru svo veiddar þar til í fyrra.

Hlutfall verð­mætis seldra hvala­af­urða af heild­ar­verð­mæti sjáv­ar­af­urða hefur rúman síð­asta ára­tug­inn legið á milli 0,11-0,79% á ári, þegar selt er, segir í skýrsl­unni.

Verð­mætiðHlutfall útflutn­ings­verð­mætis hvala­af­urða af heild­ar­út­flutn­ings­verð­mæti sjáv­ar­af­urða.

Mynd: Heimild: Hag­stofan

Hvalur hf. einn á veiðum

Fjöldi rekstr­ar­að­ila í hval­veiðum hefur aldrei verið meiri en níu, en það var á árunum 1902 og 1903. Fjöldi hval­veiði­skipa náði hins vegar hámarki árið 1910 þegar talið er að 32 skip hafi stundað hval­veiðar á sama tíma. Hins vegar hefur aðeins eitt fyr­ir­tæki stundað veiðar á stór­hvelum síð­ustu ár: Hvalur hf.

Samkvæmt árs­reikn­ingum Hvals hf. síð­ustu árin má ætla, segir í skýrslu Intellecon að frá árinu 2011 hafi heild­ar­út­flutn­ings­verð­mæti hvala­af­urða verið tæpir 9,8 millj­arðar króna. Ef dregin eru frá árin þar sem ekk­ert var veitt þá var með­al­tals­út­flutn­ings­verð­mæti hvala­af­urða ríf­lega millj­arður króna á ári. „En útflutn­ings­verð­mæti segja lítið ein og sér um verð­mæta­sköpun vegna hval­veiða,“ segir í skýrsl­unni. Taka þurfi til­lit til verð­mæti afurð­anna að frá­dregnum kostn­aði við rekstur hval­veiði­skipa, afskrifta og birgða­breyt­inga.

Að því gefnu hefur oft­ast verið tap af hval­veiðum þegar þær hafa verið stund­aðar, að mati hag­fræð­ings Intellecon. Sam­an­lagt tap áranna 2011 til 2019 nemi um þremur millj­örðum króna. Nokkrar sveiflur hefi verið í afkom­unni yfir árin og tapið skilj­an­lega mest þau ár sem veiðar voru ekki stund­aðar.

Því er að mati skýrslu­höf­undar var­huga­vert að draga þá ályktun að rekstr­ar­nið­ur­staða fyr­ir­tæk­is­ins væri jafn nei­kvæð og þessar tölur gefa til kynna hefði fyr­ir­tækið stundað veiðar og sölu hvala­af­urða allt þetta tíma­bil.

Nota lýsið sem eldsneyti á eigin skip

Hvalmjöl og hval­lýsi hefur verið unnið úr hval­kjöti Hvals hf. og í fyrra var heild­ar­magn hval­mjöls um 375 tonn en hval­lýsi 476 tonn. „Erf­ið­lega hefur gengið að fá leyfi til að selja hval­mjölið t.d. í fóður fyrir svín þar sem það hefur ekki upp­fyllt skil­yrði til slíkrar notk­unar,“ segir í skýrsl­unni. Hval­lýsið hafi verið notað til að brenna á skipum Hvals hf. „Sala á því til ann­arrar nýt­ingar hefur reynst ómögu­leg, m.a. vegna við­skipta­hind­r­ana með hvala­af­urðir.“

Hval­stöðinGert að lang­reyði í Hval­stöð­inni í Hval­firði síð­asta sumar.

Mynd: Arne Feu­er­hahn

Hvalur hf. hefur um nokk­urra ára skeið verið að þróa vinnslu ann­arra afurða úr hvölum en ein­ungis kjöt, spik, lýsi og mjöl. Lengst er komið verk­efni er snýr að vinnslu fæðu­bót­ar­efna til að vinna gegn járn­skorti hjá fólki. „Járn­skortur er mikið heil­brigð­is­vanda­mál á heims­vísu,“ hefur skýrslu­höf­undur eftir upp­lýs­ingum Hvals hf.

„Hvaða tæki­færi eru í að mark­aðs­setja fæðu­bót­ar­efni unnin úr hvala­af­urðum á eftir að koma í ljós en eins og málum er háttað nú væru Noregur og Japan mögu­legir mark­aðir fyrir slíkar afurðir,“ bendir höf­undur skýrsl­unnar hins vegar á.

Almennt bann við sölu hvalaafurða

Skýr­ingin er sú að í gildi er alþjóða­samn­ingur um verslun með villt dýr og plöntur í útrým­ing­ar­hættu (CITES) sem bannar við­skipti með hvala­af­urðir milli flestra þjóða heims. Í við­auka með samn­ingnum er listi yfir teg­undir í útrým­ing­ar­hættu og eru þar til­greindar allar þær hvala­teg­undir sem veiddar hafa verið frá Íslandi. Þau lönd sem gert hafa fyr­ir­vara við fram­an­greindan lista eru ekki bundnar af við­auk­anum hvað þær til­teknu teg­undir varðar.

Af þeim 183 löndum sem leitt hafa samn­ing­inn í lög hafa Ísland, Noregur, og Japan gert fyr­ir­vara við við­auk­ann m.a. hvað varðar þær hvala­teg­undir sem nú eru veiddar frá Íslandi, þ.e. lang­reyðar og hrefnur. „Af þessum sökum má ein­ungis flytja afurðir þess­ara dýra frá Íslandi til Noregs og Japans.“

Lang­reyð­ar­kjöt er ein­ungis selt til Japan. Neysla á hval­kjöti hefur farið ört minnk­andi í því landi eða úr 233 þús­und tonnum árið 1962 í rétt um 1-2 þús­und tonn á árunum 2021 og 2022.

Setja upp hvalkjötssjálfsala

Sala á hval­kjöti hefur gengið treg­lega þar í landi og er það ekki lengur selt í stór­mörk­uðum, segir í skýrsl­unni, og nýverið setti Kydo Senpaku, stærsti sölu­að­ili hval­kjöts í Japan, upp sjálf­sala í Yokohama þar sem hægt er að kaupa hval­kjöt í þeim til­gangi að auka aðgengi. Áætlanir fyr­ir­tæk­is­ins ganga út að að setja upp 100 slíka sjálf­sala út um allt land á næstu fimm árum.

For­stjór­innKristján Loftsson, for­stjóri Hvals, virðir fyrir sér lang­reyði sem skotin var að minnsta kosti tveimur skutlum áður en hún dó á síð­ustu ver­tíð.

Mynd: Arne Feu­er­hahn

Kyodo Senpaku hefur einnig til­kynnt að það sé með nýtt móð­ur­skip til hval­veiða í smíðum og hefur hlotið til þess nið­ur­greiðslur frá Shimonos­eki uppá 300 milljón jen, en sú borg er talin upp­hafs­staður nútíma hval­veiða í Japan. Hval­veiðar í Japan hafa verið nið­ur­greiddar af fiski­stofu lands­ins. Fiski­stofa Japans hefur veitt lán til inn­flutn­ings á hval­kjöti frá Íslandi en sam­kvæmt upp­lýs­ingum Intellecon er óljóst hvort slíkt lán standi inn­flytj­endum til boða nú í ár

Há laun á 4 mánaða vertíð

Laun þeirra sem vinna við hval­veiðar og vinnslu eru mun hærri en í flestum öðrum greinum, en vinnan er bæði vakta­vinna og bundin við ver­tíð­ar­tíma­bilið sem er alla jafna um fjórir mán­uðir á ári. „Þrátt fyrir að hval­veiðar séu ekki efna­hags­lega mik­il­vægar í þjóð­hags­legu sam­hengi þá eru þær mik­il­vægar fyrir þá ein­stak­linga sem starfa í grein­inni á ver­tíð­inni,“ segir í skýrsl­unni.

Samkvæmt for­svars­mönnum verka­lýðs­fé­lags Akraness hafa um 120 manns starfað við vinnslu á hvala­af­urðum á síð­ustu ver­tíð og eru með­al­laun starfs­manna við veiðar og vinnslu hvals sögð milli 1,7-2 millj­ónir króna á mán­uði sem er langt fyrir ofan með­al­laun í land­inu. Hag­fræð­ingur Intellecon kemst að því að ef gefnar eru for­sendur um að með­al­laun sem þessum starfs­mönnum bjóð­ist ann­ars staðar á sama tíma séu um 745 þús­und krónur á mán­uði þá megi reikna með að hver og einn starfs­maður verði af á bil­inu 2–3,8 millj­ónum króna vegna lægri tekna en ella þá mán­uði sem ver­tíðin standi yfir. „Þetta end­ur­speglar þá stað­reynd að þrátt fyrir að hval­veiðar og vinnsla sé ekki þjóð­hags­lega mik­il­væg atvinnu­grein sem stendur þá skiptir hún miklu efna­hags­legu máli fyrir þá sem starfa í grein­inni.“

Neikvætt viðhorf en ekki marktæk áhrif

Þegar leitað er eftir við­horfum fólks erlendis til hval­veiða er það alla jafna mjög nei­kvætt, skrifar skýrslu­höf­undur í nið­ur­stöðum sínum en bætir við að ekki sé hægt að full­yrða að þau við­horf hafi merkj­an­lega nei­kvæð efna­hags­leg áhrif hér á landi. Tæpast verði séð að veið­arnar hafi áhrif a hagnað fyr­ir­tækja sem bjóða t.d. upp á hvala­skoð­un­ar­ferðir.

Það verði þó ekki „hjá því litið“ að hval­veiðar Íslend­inga hafi nei­kvæð áhrif á ímynd lands­ins erlendis og gangi „í ber­högg við þá mynd sem íslenskir aðilar, t.a.m. í ferða­þjón­ustu, hafa leit­ast við að byggja upp“.

Ekki verði hins vegar séð að hval­veiðar dragi úr komu ferða­manna til lands­ins né að þær hafi nei­kvæð áhrif á útflutn­ing á vöru og þjón­ustu.

„Þessi áhrif eru ekki merkj­an­leg, að öðru óbreyttu, þrátt fyrir aug­ljósa og mikla and­stöðu almenn­ings í helstu við­skipta­löndum okkar við hval­veiðar yfir­leitt,“ segir Intellecon í nið­ur­stöðum sínum.