Fjármála- og efna­hags­ráðu­neytið lítur svo á að það sé ekki að óska eftir samn­ingi við líf­eyr­is­sjóði og aðra eig­endur skulda ÍL-sjóðs um skerð­ingu eigna í þeim umleit­unum sem farið hafa fram á for­ræði þess við þá aðila. Fyr­ir­sjá­an­legt sé að ÍL-sjóður geti ekki staðið undir öllum skuld­bind­ingum sínum og sé ógjald­fær. Þess vegna séu uppi sjón­ar­mið um að ganga verði til upp­gjörs á sjóðnum. „Slíkt upp­gjör gæti til að mynda falið í sér að eig­endur bréf­anna fái afhentan höf­uð­stól skuld­ar­innar ásamt vöxtum og verð­bótum til upp­gjörs­dags. Ávöxtun af slíku eigna­safni í höndum líf­eyr­is­sjóð­anna kynni allt eins að verða jafn góð eða betri en af skulda­bréfum ÍL-sjóðs.“

Þetta er meðal þess sem fram kemur í svari Bjarna Bene­dikts­sonar, fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, við fyr­ir­spurn Jóhanns Páls Jóhanns­sonar, þing­manns Sam­fylk­ing­ar­innar, um málið. 

Þar segir enn fremur að Bjarni hafi ekki boðað eina til­tekna aðgerð eða ráð­stöfun í mál­efnum ÍL-sjóðs, hvorki í skýrslu um mál­efni sjóðs­ins né á blaða­manna­fundi sem Bjarni hélt seint á síð­asta ári. Þar hafi verið um að ræða kynn­ingu á ósjálf­bærri fjár­hags­stöðu sjóðs­ins og „reifun á þremur leiðum sem helst virð­ast koma til greina við úrvinnslu sjóðs­ins. Líkt og fram hefur komið mun Alþingi svo þurfa að taka afstöðu til þeirra leiða sem farnar verða.“

Áætlað tap 200 milljarðar

ÍL-­­­sjóður varð til á grund­velli laga sem sam­­­þykkt voru árið 2019, og skiptu Íbúða­lána­­­sjóði upp í tvennt. Hluti hans, sá sem snýr að fjár­­­­­mögnun á félags­­­­­legri upp­­­­­bygg­ingu á hús­næði, færð­ist í nýja stofn­un, Hús­næð­is- og mann­­­virkja­­­stofn­un. Skuldir og eignir vegna íbúða­lána á almennum mark­aði, sem rekja má að mestu til skulda­bréfa­út­­­­­gáfu á árinu 2004, voru sett í ÍL-­­­sjóð. Skulda­bréf­in, sem eru með gjald­daga til 2044, eru ekki upp­­­greið­an­­­leg en lánin sem sjóð­­­ur­inn veitti eru það hins veg­­­ar. 

Vandi ÍL-­­­sjóðs er til­­­kom­inn vegna þess að íbúða­lán bank­ans hafa verið greidd upp á miklum hraða, og eru ein­ungis um 20 pró­­­sent af eignum sjóðs­ins, á meðan að enn þarf að þjón­usta skulda­bréf­in. Áætlað er að tap vegna þessa fyr­ir­komu­lags verði að óbreyttu 200 millj­­­arðar króna. 

Ætlaði að spara ríkissjóði 150 milljarða

Bjarni Bene­dikts­son boð­aði til blaða­manna­fundar í októ­ber í fyrra þar sem hann sagð­ist ætla að spara rík­is­sjóði 150 millj­arða króna með því að annað hvort ná sam­komu­lagi við eig­endur skulda­bréf­anna um að gefa eftir eignir sín­­ar, eða með því að knýja fram slit sjóðs­ins með laga­­setn­ingu fyrir árs­­lok. Þá yrði tap rík­­is­­sjóðs aðeins 47 millj­­arðar króna, en ekki 200. 

Þessi áætlun byggði á lög­­fræð­i­á­liti sem ráðu­­neytið lét vinna fyrir sig sem komst að þeirri nið­­ur­­stöðu að þetta væri ger­­legt. Sá sem skrif­aði það álit er Jóhannes Karl Sveins­­son lög­­­mað­­ur. Sam­hliða var greint frá því að Stein­þór Páls­son, fyrr­ver­andi banka­stjóri Lands­bank­ans, hefði verið feng­inn sem milli­göngu­að­ili í sam­tali við eig­endur krafna á ÍL-­sjóð. hann á að reyna að ná sam­komu­lag­inu við sjóð­ina. 

Líf­eyr­is­sjóðir, sem eiga um 80 pró­sent skulda­bréfa sem útgefin voru af ÍL-­sjóði, hafa áætlað að sú leið sem Bjarni boð­aði muni kosta þá yfir 100 millj­arða króna. Tap eig­enda bréfa ÍL-­sjóðs stafar af því þau voru verð­lögð miðað við 3,75 pró­sent verð­tryggða vexti út líf­tíma bréf­anna. Ef bréfin væru greidd upp miðað við stöðu þeirra í dag væri hægt að ávaxta þá fjár­muni um 1,7-1,8 pró­sent með kaupum á verð­tryggðum rík­is­skulda­bréf­um. Í þessum mun felst áætlað tap eig­enda bréf­anna. 

Töldu lagasetningu brot á stjórnarskrá

Þann 11. nóv­em­ber 2022 til­kynntu flestir líf­eyr­is­sjóðir lands­ins að þeir hefði ákveðið að mynda sam­eig­in­­lega vett­vang til að greina stöðu sjóð­anna vegna ÍL-­­sjóðs. Hver og einn sjóður mun þó á end­­anum taka sjálf­­stæða ákvörðun um hvað hann vill gera í mál­inu.

Í lög­fræði­á­liti sem LOGOS vann fyrir fjóra af stærstu líf­eyr­is­sjóðum lands­ins kom fram að fyr­ir­huguð laga­setn­ing Bjarna færi í bága við stjórn­ar­skrá og mann­rétt­inda­sátt­mála Evr­ópu. Í áliti LOGOS sagði einnig að slíkt inn­grip fæli í sér eign­ar­nám eða ann­ars konar skerð­ingu eign­ar­rétt­inda sem myndi skapa íslenska rík­inu bóta­skyldu gagn­vart þeim sem eiga skulda­bréf útgefin af sjóðn­um. 

Í lög­fræði­á­lit­inu kom fram að fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra beri beina ábyrgð á skuld­bind­ingum ÍL-­sjóðs eftir þær breyt­ingar sem urðu á Íbúða­lána­sjóði við laga­breyt­ingu árið 2019, en þá var sjóðnum skipt upp. Verk­efni stofn­un­­ar­innar og lán­veit­ingar til íbúð­­ar­hús­næðis sem skil­­greind voru ein­­göngu á félags­­­legum for­­sendum voru flutt í nýja stofn­un, Hús­næð­is- og mann­­virkja­­stofn­un. Skulda­bréfa­­flokk­­arnir og vanda­­málin voru skilin eftir í sjóði sem fékk nafnið ÍL-­­sjóð­­ur. Eigið fé hans við stofnun var nei­­kvætt um 180 millj­­arða króna. 

Með því taldi LOGOS að fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra hafi verið falin yfir­um­sjón með ÍL-­sjóði. Í til­kynn­ingu frá líf­eyr­is­sjóð­unum fjórum seint í nóv­em­ber í fyrra sagði að ÍL-­sjóður telj­ist því ekki sér­stök und­ir­stofnun, heldur hluti ráðu­neyt­is­ins. „Þannig sé íslenska ríkið skuld­ari frekar en ábyrgð­ar­mað­ur. Það sé jafn­framt í sam­ræmi við þau sjón­ar­mið að færa sjóð­inn undir A-hluta rík­is­reikn­ings frá ára­mót­um. Sam­kvæmt þessu ber fjár­mála­ráð­herra beina ábyrgð á sjóðnum og skuld­bind­ingum hans að áliti LOGOS.“

Enn­fremur kom fram í álit­inu að ákveði fjár­mála­ráð­herra að slíta sjóðnum með þeim afleið­ingum að kröfur á hendur þrota­bú­inu falli í gjald­daga muni íslenska ríkið ótví­rætt bera ábyrgð á núver­andi og fram­tíð­ar­skuld­bind­ingum sam­kvæmt skil­málum skulda­bréf­anna ásamt drátt­ar­vöxt­um.

Það frum­varp sem fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra boð­aði að lagt yrði fram fyrir síð­ustu ára­mót ef ekki tæk­ist að semja um ÍL-sjóð hefur enn sem er ekki litið dags­ins ljós.