Bændasamtök Íslands, sem eiga og gefa út Bændablaðið, gera athugasemd við hverjir eigi að fá auka framlag til reksturs fjölmiðla á landsbyggðinni í umsögn sinni um frumvarp Lilju Alfreðsdóttur menningar- og viðskiptaráðherra um stuðning við einkarekna fjölmiðla.
Samtökin telja að efnistök, dreifingarsvæði og lestur eða áhorf fjölmiðla eigi að skipta meira máli við ákvörðun um úthlutun fjölmiðlastyrkja en hvar á landinu fjölmiðillinn sé með heimilisfesti. Jafnframt segja þau að Bændablaðið gegni því lykilhlutverki að koma á framfæri upplýsingum um landbúnaðartengd málefni sem spanni vítt svið. Fjölmiðillinn hafi þannig mikilvægu hlutverki að gegna gagnvart umræðu og menningu í hinum dreifðari byggðum.
Hættu við 100 milljóna króna styrk til N4 eftir fjölmiðlaumræðu
Mikil umræða skapaðist í desember síðastliðnum þegar meirihluti fjárlaganefndar ætlaði að úthluta styrk upp á 100 milljónir króna vegna reksturs fjölmiðla á landsbyggðinni sem framleiða eigið efni fyrir sjónvarpsstöð. Niðurstaða meirihlutans varð þó sú að ráðstafa auka styrknum með öðrum hætti eftir mikla gagnrýni.
Styrknum var bætt á fjárlög eftir að beiðni þar um kom frá Maríu Björk Ingvadóttur, framkvæmdastjóra fjölmiðlafyrirtækisins N4 á Akureyri. Í beiðninni bað hún um að 100 milljónir króna myndu verða látnar renna úr ríkissjóði til miðilsins.
Í nefndaráliti sem meirihlutinn birti þann 14. desember sagði að við aðra umræðu um fjárlagafrumvarpið hefði verið samþykkt tillaga um tímabundið framlag til reksturs fjölmiðla á landsbyggðinni sem framleiða eigið efni fyrir sjónvarpsstöð. „Í ljósi umræðu í fjölmiðlum beinir meirihlutinn því til ráðherra að endurskoða þær reglur sem gilda um rekstrarstuðning við einkarekna fjölmiðla á landsbyggðinni þannig að aukið tillit verði tekið til þeirra sem framleiða efni fyrir sjónvarp.“
Fjárframlagið mun renna inn í styrkjakerfi fyrir einkarekna fjölmiðla og hækka þá upphæð sem þar verður til úthlutunar úr 377 milljónum króna á þessu ári, í 477 milljónir króna. Það mun koma í hlut menningar- og viðskiptaráðherra að útfæra hvernig hið aukna tillit til þeirra landsbyggðarmiðla sem framleiða sjónvarp verður tekið við úthlutun á næsta ári.
Bændablaðið hafi „hlutverki að gegna gagnvart umræðu og menningu í hinum dreifðari byggðum“
Bændasamtök Íslands fagna í umsögn sinni framkomu frumvarps um styrki til einkarekinna fjölmiðla en þar segir að samtökin haldi úti einum stærsta prentmiðli landsins. „Sá miðill er Bændablaðið en hann gegnir lykilhlutverki í að koma á framfæri upplýsingum um landbúnaðartengd málefni sem spanna vítt svið. Í ljósi mjög aukinnar áherslu á fæðuöryggi, matvælaöryggi, umhverfis- og loftslagsmál, sjálfbærni og nýsköpun í landbúnaði þarf vart að fjölyrða um hversu mikilvægur miðillinn er allri umræðu og upplýsingu þjóðarinnar. Þá er Bændablaðið langmest lesni prentmiðillinn á landsbyggðinni eða með yfir 40 prósent meðallestur og hefur því mikilvægu hlutverki að gegna gagnvart umræðu og menningu í hinum dreifðari byggðum.
Rekstrarumhverfi prentmiðils á borð við Bændablaðið hefur verið afar erfitt síðustu árin vegna gríðarlegra hækkana á gjaldahliðinni sem erfitt eða jafnvel ómögulegt er að mæta á tekjuhliðinni. Því er stuðningurinn sem hér um ræðir lykilatriði í því að hægt sé að halda úti vandaðri og upplýstri umræðu um landbúnað sem er einn af grunnatvinnuvegum landsins,“ segir í umsögninni.
Varðandi auka 100 milljóna króna framlagið þá telja Bændasamtökin, eins og áður segir, að efnistök, dreifingarsvæði og lestur eða áhorf fjölmiðla eigi að skipta meira máli við ákvörðun um úthlutun slíkra styrkja en það hvar á landinu fjölmiðillinn sé með heimilisfesti. Þannig eigi stuðningurinn ekki að vera takmarkaður við framlag til rekstrar fjölmiðla á landsbyggðinni sem framleiða eigið efni fyrir sjónvarpsstöðvar.
Bændasamtökin fengu 16,8 milljónir í fyrra
Alls fengu 25 fyrirtæki rekstrarstyrk úr ríkissjóði vegna fjölmiðlareksturs árið 2022. Aukin fjöldi umsókna, hærri styrkir til sumra og minni heildarpottur orsakaði það að flestir fréttamiðlar fengu lægra hlutfall af stuðningshæfum kostnaði endurgreiddan en árið þar á undan.
Þrjú stærstu einkareknu fjölmiðlafyrirtæki landsins, Árvakur, Sýn og Torg fengu hvert um sig tæplega 66,8 milljónir króna í rekstrarstuðning úr ríkissjóði. Alls var 381 milljón króna úthlutað af sérstakri úthlutunarnefnd og því fór tæplega 53 prósent heildarupphæðarinnar sem úthlutað var í rekstrarstyrki til fjölmiðla til þessara þriggja fjölmiðlafyrirtækja.
Sá aðili sem jók rekstrarstuðning sinn mest milli ára í fyrra voru Bændasamtökin, sem eru ekki atvinnugreinaflokkuð sem útgáfustarfsemi heldur sem hagsmunasamtök. Rekstrarstuðningurinn var vegna útgáfu Bændablaðsins og nam 16,8 milljónum króna, sem var 4,4 milljónum krónum meira en Bændasamtökin fengu í greiðslur árið 2021.
Ritstjórn Bændablaðsins heyrir undir útgáfu- og kynningarsvið Bændasamtaka Íslands. Á heimasíðu Bændasamtakanna segir að hlutverk þeirra sé að vera „málsvari bænda og gæta hagsmuna þeirra í hvívetna“. Meginmarkmið þeirra sé að „beita sér fyrir bættri afkomu bænda, betri rekstrarskilyrðum í landbúnaði auk þess að miðla upplýsingum og sinna fræðslu til sinna félagsmanna“. Bændablaðið er jafnframt sent endurgjaldslaust á öll lögbýli á Íslandi.
Vilja að ríkið hætti að keppa við einkarekna fjölmiðla
Fleiri fyrirtæki hafa sent inn umsögn við frumvarp ráðherra. Í umsögn Árvakurs, sem gefur út Morgunblaðið, segir að frumvarpið breyti litlu fyrir einkarekna fjölmiðla frá því sem verið hefur „enda virðist ætlunin með því fremur að fresta því að taka á vanda fjölmiðla en að leysa hann. Verði frumvarpið að lögum er stuðningurinn þó framlengdur, sem ætla má að gagnist fjölmiðlunum, en mjög mismikið þó.“
Einnig viðrar Árvakur áhyggjur yfir því hvernig stjórnvöld og Alþingi hafi nálgast það að bæta rekstrarumhverfi einkarekinna fjölmiðla. „Margt er hægt að gera til að bæta rekstrarumhverfið fyrir utan að veita beina styrki. Ríkið getur hætt að keppa við einkarekna fjölmiðla á auglýsingamarkaði, ríkið getur leyft auglýsingar áfengis, sem almenningur hvort eð er sér hvarvetna á netinu, og ríkið getur lagt sig fram um að jafna aðstöðu erlendra miðla sem notaðir eru hér á landi og innlendra miðla. Ekkert af fyrrgreindu getur talist stuðningur, miklu frekar að tryggja sanngjarnt rekstrarumhverfi.“
Árvakur leggur til að ríkið geti veitt óbeinan stuðning eins og algengt sé erlendis, svo sem með því að fella niður virðisaukaskatt af áskriftum prentmiðla og með því að afnema í heild eða hluta tryggingagjald hjá starfsmönnum fjölmiðla. „Ef veita á beinan rekstrarstuðning þarf að horfa til þess að hann sé einfaldur, sanngjarn og nýtist til að styðja við raunverulega fjölmiðlun hér á landi en sé ekki svo rýr eða með svo lágu þaki að hann nýtist lítið eða skekki jafnvel samkeppnisstöðuna, eins og raunin er við núverandi fyrirkomulag.“
Styrkurinn „einungis dropi í hafið“
Fjarskipta- og fjölmiðlafyrirtækið Sýn sér ekki ástæðu til að fjalla um einstök ákvæði fyrirliggjandi frumvarps í umsögn sinni. „Ástæðan er einföld. Gamaldags styrkjakerfi, sem er til þess fallið að draga úr sjálfstæði fjölmiðlaveitna og er auk þess að umfangi einungis sem dropi í hafið, mun ekki til lengri tíma duga til að einkareknir fjölmiðlar hér á landi búi við viðunandi rekstrarumhverfi.“
Af þeim sökum þurfi Alþingi í það minnsta að grípa samhliða til annarra aðgerða. „Í því sambandi hefur meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar fyrir tæpu ári síðan áréttað mikilvægi þess að vinnu við skattlagningu erlendra efnis- og streymisveitna verði hraðað sem kostur er enda streymir þó nokkurt hlutfall af auglýsingatekjum úr landi og ekki eru greiddir sömu skattar og skyldur af þeim tekjum líkt og ef auglýst er innan lands. Er skorað á nefndina að láta verkin tala og fylgja eftir þessum áformum, enda ljóst að hinn fyrirhugaði ríkisstuðningur einn og sér mun duga skammt til að lagfæra samkeppnisstöðu einkarekinna fjölmiðla hér á landi,“ segir í umsögn Sýnar.
Síminn beinir sjónum sínum meðal annars að veru Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði í sinni umsögn. „Það er álit Símans að frumvarpið eins og það liggur fyrir framlengi skekkju á samkeppnismarkaði að óþörfu, skekkju sem því miður hefur aukist á síðustu árum. Fjölmiðlamarkaður verður ekki eðlilegur fyrr en löggjafinn kemur böndum á eigin fjölmiðlarekstur, Ríkisútvarpið.“
Heildarfjárhæð stuðnings of lág
Blaðamannafélagið fagnar í umsögn sinni að nú sé komið inn ákvæði í frumvarpið sem áréttar að fjölmiðlar séu hornsteinn lýðræðis og að það sé almannahagur að fyrirsjáanlegt stuðningskerfi, fjármagnað af hinu opinbera, styðji við og efli ritstjórnir á einkareknum frétta- og dagskrármiðlum.
Félagið gerir aftur á móti athugasemdir við að heildarfjárhæð stuðnings sé of lág en fagnar þó því 100 milljóna króna aukaframlagi sem fjárlaganefnd tók ákvörðun um fyrir jól. „Til samanburðar fá stjórnmálaflokkar nær tvöfalt hærri heildarupphæð til þess að „efla lýðræðið“ eins og segir í lögum þar um.“
„Markmiðið með stuðningnum er ekki síst að jafna stöðu íslenskra fjölmiðla gagnvart erlendum auglýsingaveitum og samfélagsmiðlum. Æskilegt er að þessu markmiði væri fylgt eftir af hálfu stjórnvalda með því að innleiða skattlagningu af tekjum hinna erlendu stórfyrirtækja á íslenskum markaði,“ segir í umsögn Blaðamannafélagsins.
Telja að fjölmiðlar þurfi og verði að starfa óháðir ríkisvaldi
Útvarp Saga segist í sinni umsögn vera andvíg frumvarpinu, sem viðhaldi „óheilbrigðu samkeppnisumhverfi einkarekinna fjölmiðla“ og „forréttindastöðu RÚV á fjölmiðlamarkaði“.
„Fjölmiðlar þurfa og verða að starfa óháðir ríkisvaldi. Úthlutun ríkisstyrkja til fjölmiðla dregur úr trúverðugleika þeirra, þar sem atvinnuhagsmunir blaða-og fréttamanna og afkoma þeirra hjá einkareknum fjölmiðlum eru óhjákvæmilega tengd og háð fjárframlagi opinberra aðila. Slíkt fyrirkomulag er til þess fallið að skapa tortryggni og bíður uppá frændhygli. Jafnframt er óeðlilegt að ríkisstjórn geti tryggt sér vinsældir hjá fjölmiðlum sem fá ríkisstyrki,“ segir meðal annars í umsögn Útvarps Sögu.
Athugasemdir