Jarð­vís­inda­menn á Íslandi eru löngu farnir að gjóa aug­unum undr­andi upp hlíðar Mýr­dals­jök­uls þegar þeir eiga leið fram­hjá fjall­inu og aðgæta svo tæki sín vand­lega þegar í vinn­una kemur.

Hvenær ætlar Katla að gjósa?

Samkvæmt öllum sól­ar­merkjum á eld­stöðin mikla undir Mýr­dalsjökli að gjósa á um það bil 60 ára fresti en nú eru komin meira en 100 ár síðan síð­ast gaus í fjall­inu.

Stjarn­vís­inda­menn úti í hinum stóra heimi eru líka farnir að klóra sér í höfð­inu og píra á tæki sín í von um að greina atburð sem þeim finnst að ætti fyrir löngu að hafa borið fyrir augu þeirra.

Þegar sólin sundrast ...

Nema það sem þeir eru farnir að bíða eftir er óneit­an­lega tölu­vert ógn­ar­legri við­burður en jafn­vel stórt eld­gos í Kötlu.

Vænt­an­lega verður heil­mikil spreng­ing þegar Katla gýs næst eins og hér á mynd frá 1918.En spreng­ingin verður þó lít­il­fjör­leg á við súpernóvu á himn­inum.

Þeir eru að bíða eftir súpernóvu. 

Þeir er að bíða eftir að sól­stjarna sundrist í þús­und millj­ónir log­andi agnir ein­hvers staðar í Vetr­ar­braut­inni okkar og bloss­inn verði svo mik­ill allra fyrst að spreng­ingin verði bjart­ari en allar hinar 400.000.000.000 sól­irnar í stjörnu­þokunni okkar til sam­ans.

Verði súpernóvan stór og ein­hvers staðar ekki í of mik­illi fjar­lægð, þá má svo búast við að í ein­hverja daga gæti hún lýst eins og tunglið að nóttu og verið sýni­leg á dag­inn og vikum og mán­uðum saman verði hún miklum mun bjart­ari en Venus, skærasta „stjarnan“ á næt­ur­himni okkar.

Súpernóva verður þegar sól­stjörnur af vissri teg­und og stærð ljúka lífi sínu — ef svo má segja. Elds­neytið innan í sólum er auð­vitað alls ekki óþrjót­andi og þar kemur að það þrýtur og stjörn­u­rnar „deyja“.

Það getur orðið með ýmsum hætti eftir stærð, þyngd og efna­sam­setn­ingu sól­stjarn­anna. Alls ekki allar stjörnur enda með því að springa í loft upp — verða súpernóva, sem sagt — en tvær leiðir liggja til þess.

Hvítir dvergar og rauðir risar

Í fyrsta lagi ef svo­nefndur „hvítur dvergur“ er annar hluti tví­st­irnis og byrjar að soga að sér efni úr hinni stjörn­unni. Hvítur dvergur kall­ast leifar sól­stjörnu sem lýkur ævi sinni með því að þenj­ast fyrst út — og verða þá „rauður risi“ — en falla svo saman.

Leif­arnar af sprengi­stjörnu (súpernóvu) Keplers eins og hún lítur út nú.

Sólin okkar mun að lokum enda sem hvítur dvergur en þar sem hún er ekki partur af tví­stirni er engin hætta á að hún endi sem súpernóva.

Það er nefni­lega þegar kjarn­orku­spreng­ing verður við sam­runa hvíta dvergs­ins og hinnar stjörn­unnar sem svona súpernóva — kölluð „gerð 1“ — á sér stað.

Gerð 2 á sér stað þegar ein stjarna af til­tek­inni stærð og þyngd tekur að hrynja saman. Það getur endað með ýmsum hætti, stundum sem hvítur dvergur, nevtrón­u­stjarna, svart­hol — eða súpernóva af gerð 2.

(Hérna má lesa aðgengi­legan pistil um þetta allt saman.)

Árið 1604 urðu menn síð­ast vitni að súpernóvu á himn­inum þegar þýski stjarn­fræð­ing­ur­inn Johannes Kepler og margir fleiri lýstu „nýrri stjörnu“ sem skyndi­lega hefði birst á himn­inum og var afar björt í þó nokkurn tíma.

Súpernóva í nágrannaþoku

Vís­inda­menn hafa síðar reiknað út að þessi nýja stjarna var í raun­inni súpernóva af gerð 1 og hún leifar hennar sjást enn á himn­inum, að vísu ekki með berum augum.

Leif­arnar af 1987A í Stóra Magell­an­ský­inu

Síðan 1604 hafa menn ekki orðið vitni að súpernóvum í Vetr­ar­braut­inni okkar. Og það er skaði vegna þess að súpernóvum, sér í lagi af gerð 2, fylgir gríð­ar­leg útgeislun svo­nefndra fis­einda og jafn­vel svo­lít­ill öldu­gangur í tíma­rúm­inu. Hvorttveggja væri mik­ill fengur í að fá að skoða.

Menn hafa upp­götvað margar súpernóvur í öðrum stjörnu­þokum á und­an­förnum árum og ára­tugum en þær eru of fjarri til að koma rann­sak­endum að fullum notum. 

Súpernóvan 1987A (af gerð 2) er sú nálæg­asta síðan Keplers­stjarnan sprakk 1604 en hún varð í Stóra Magell­an­ský­inu sem er lítil stjörnu­þoka sem fylgir Vetr­ar­braut­inni en jafn­vel þótt hún hafi orðið í „aðeins“ 168.000 ljósára fjar­lægð, þá var það heldur of langt í burtu.

1-3 súpernóvur á öld, ef rétt er reiknað

Svo vís­inda­menn eru farnir að bíða eftir nýrri súpernóvu, enda eiga þeir nú mun betri tæki en nokkru sinni fyrr til að rann­saka fyr­ir­bærið — þegar stjarna springur.

Og þeir eru satt að segja orðnir nokkuð lang­eygir — rétt eins og þau sem bíða eftir Kötlu­gosi — því reiknað hefur verið út að í Vetr­ar­braut af okkar stærð­argráðu ættum við að verða vitni að 1-3 þremur súpernóvum á hverri öld. En nú eru liðin 418 ár án þess að neitt hafi sést.

Vís­inda­menn gera því að vísu skóna að við gætum hafa misst af ein­hverjum spreng­ingum á þessum rúmu fjórum öldum af því þær hafi verið huldar ryk­skýjum eða ein­hverjum öðrum fyr­ir­bærum, en við ættum samt að hafa séð flestar þeirra — ef þær hefðu orðið á þessum tíma.

Tala nú ekki um þessa síð­ustu öld sem við höfum líka beðið eftir Kötlu­gosi.

Flóð af fiseindum

Það sem gerir vís­inda­menn enn spennt­ari en ella er að súpernóva af gerð 2 er talin byrja af senda frá sér flóð af fis­eindum skömmu áður en spreng­ingin sjálf verður. Fis­einda­flóðið gæti byrjað nokkrum klukku­stundum eða jafn­vel dögum áður en súpernóvan brýst út.

Ef súpernóva verður nógu nærri til að unnt sé að greina fis­eind­irnar nægi­lega tím­an­lega, þá gætu vís­inda­menn því und­ir­búið sig, beint öllum sínum tólum að hinum vænt­an­lega sprengi­stað og orðið vitni að allri dýrð­inni frá upp­hafi til enda.

Og öðl­ast þar með mun betri skiln­ing á — ja, alls­konar!

Því nær okkur sem hin yfir­vof­andi súpernóva verður, þeim mun betra fyrir vís­inda­menn­ina. 

Og þó er ekki gott að hún verði of nærri, því þá gæti hún baðað Jörðina okkar í svo miklu flóði af útfjólu­bláum geislum, gamma­geislum og Röntgen­geislum að ysta lag óson­lags­ins gæti tæst í sundur — með hörmu­legum afleið­ingum.

Fjöldaútrýming af völdum súpernóvu?

Vís­inda­menn hafa til dæmis sett fram þá kenn­ingu að dul­ar­full fjölda­út­rým­ing líf­vera á Jörðinni fyrir 360 millj­ónum ára kunni að hafa stafað af súpernóvu í nágrenn­inu.

Bryn­háfar á borð við þennan kunna að hafa dáið út af völdum súpernóvu

Sem betur hafa ekki fund­ist neinar stjörnur bein­línis hér í bak­garði okkar sem lík­legar eru til að springa í fyr­ir­sjá­an­legri fram­tíð, svo ekki er ástæða til að ótt­ast slíkt.

Og því bíða vís­inda­menn fyrst og fremst fullir af til­hlökkun eftir næstu súpernóvu.

Og athyglin hefur þá ekki síst beinst að Bet­el­geuse, rauðum risa sem er í „aðeins“ 500-600 ljósára fjar­lægð. Bet­el­geuse er svo trölls­leg stjarna að umfangi að hún mundi ná út fyrir loft­steina­beltið milli Mars og Júpíters ef hún væri í miðju sól­kerfis okkar en er þó aðeins 10-20 sinnum þyngri en sólin okkar.

Þetta tröll er tíunda bjartasta stjarnan á næt­ur­himni okkar, séð með berum augum. Það til­heyrir stjörnu­merk­inu Óríón, nokkuð fyrir ofan það belti Óríóns sem við Íslend­ingar köllum Fjósa­kon­urnar.

Betelgeuse mun springa

Fyrir nokkrum árum fór birtu­stig Bet­el­geuse að flökta und­ar­lega og vís­inda­menn töldu um hríð að stjarnan væri að búa sig undir að springa. Og þeir hlökk­uðu sann­ar­lega til enda verður sjón að sjá þegar Bet­el­geuse tæt­ist í sundur sem súpernóva.

Nýjustu rann­sóknir virð­ast þó gefa til kynna að flöktið eigi sér aðrar ástæður. Svo vís­inda­menn eru í bili hættir að ein­beita sér að Bet­el­geuse og búast fremur við súpernóvu ein­hvers staðar á óvæntum stað næt­ur­him­ins­ins.

Og bíða spenntir.

En þó er ljóst að Bet­el­geuse mun springa.

Einhvern tíma eftir svona 100 þús­und ár.

Þá mun næt­ur­him­inn­inn lýs­ast allur upp.

En spurn­ing hverjir sjón­ar­vott­arnir verða.

Sólin okkar (neðst til vinstri) er ekki stór miðað við tröllið Bet­el­geuse

Bet­el­geuse (lengst til vinstri) er þó langt í frá stærsta stjarnan sem við höfum fundið.Lengst til hægri er VY Canis Majoris.

Ég gat svo ekki stillt mig um að birta að lokum mynd af rokk­hljóm­sveit­inni Supernova með söngv­ar­ann Lucas Rossi í broddi fylk­ingar.Ekki hefur spurst til þess­arar hljóm­sveitar síðan 2007.