Fangelsismálastofnun verður heimilað að láta fólk sem dæmt hefur verið í allt að tveggja ára fangelsi taka út refsingu sína með samfélagsþjónustu í stað fangelsisvistunar, verði frumvarp dómsmálaráðherra þar um lögfest. Ástæða breytinganna er viðbragð við þeim mikla fjölda fólks sem bíður eftir því að hægt sé að fullnusta refsingu þessa en íslensk fangelsi anna ekki fjöldanum.

Í frumvarpinu er lagt til að við lög um fullnustu refsinga bætist tvö ný ákvæði til bráðabirgða, og gildi þau til 1. júlí 2024. Annars vegar er um að ræða ákvæði sem heimilar að fullnusta refsingu sem fólk hefur verið dæmt til með ólaunaðri samfélagsþjónustu, í þeim tilvikum þegar dómurinn er allt að tveggja ára óskilorðsbundið fangelsi. Í gildandi lögum er heimildin hins vegar bundin við eitt ár, helmingi skemmri tíma. Þá er einnig lagt til að heimilt sé að beita samfélagsþjónustu þó heildarrefsing samkvæmt dómi sé lengri en tvö ár, að því gefnu að hluti dómsins sé skilorðsbundinn.

Þá er einnig lögð til breyting á lögunum sem heimilar að föngum sé veitt reynslulausn fyrr en nú er gert. Þannig er lagt til að fangar sem hafa verið dæmdir til óskilorðsbundinnar fangelsisvistunar í skemmri tíma en þrjá mánuði geti fengið reynslulausn fimm dögum fyrr en verið hefur, og þeir fangar sem dæmdir hafi verið til lengri refsingar en þriggja mánaða geti fengið reynslulausn tíu dögum fyrr en nú er. Lögð er áhersla á það í greinargerð með frumvarpinu að um sé að ræða tímabundið úrræði til að stytta biðlista eftir fangelsisvistun.

Fjöldi þeirra sem bíða eftir fullnustu refsingar hjá Fangelsismálastofnun, svokallaður boðunarlisti, hefur aukist umtalsvert síðustu ár. Í lok síðasta ár biðu 706 manns eftir því að vera boðaðir til fullnustu refsingar og hafði fjöldinn ríflega tvöfaldast á áratug. Í lok árs 2010 voru þannig 300 manns á boðunarlistanum. Árið 2010 liðu að meðaltali 4,9 mánuðir frá dómi og til upphafs afplánunar en árið 2019 var tíminn kominn í 6,9 mánuði. Er það þrátt fyrir uppbyggingu í fangelsiskerfinu, meðal annars með byggingu fangelsisins á Hólmsheiði.

Þessi langi biðtími hefur orðið til þess að óskilorðsbundir dómar hafa fyrnst í mun meira mæli en áður var. Í greinargerðinni segir að verði ekki brugðist við megi leiða líkum að því að fyrningum fjölgi enn frekar en slíkt sé óásættanlegt með tilliti til varnaðaráhrifa refsinga. Þá séu líka dæmi um að í langri bið eftir afplánun felist í raun viðbótarrefsing, þar eð þau sem dæmd hafa verið hafa mögulega snúið lífi sínu á rétta braut í millitíðinni.