Hvernig eigum við að skilgreina jafnan rétt?

Ég fór í göng­una á kvenna­frí­dag­inn á Íslandi árið 1975.  Ég tók börnin mín tvö með mér vegna þess að faðir þeirra vildi ekki sjá um þau, þó að hann væri ekki að fara að vinna þann dag.

Það var meiri­háttar dagur, og við byrj­uðum á að fá okkur hádeg­is­mat í veit­inga­húsi sem þá var við Hlemm. Þar voru karlar við störf og þjón­uðu okkur með gleði.

Ég er að verða 73 ára, og ég sé að við vorum ansi ein­faldar margar sem töldum að með þess­ari göngu yrði hrein­lega mest ef ekki allt jafn­réttið fengið. Það myndu allir fara í að sjá um að lögum yrði breytt svo að það jafn­rétti yrði í verki.

Kvenna­frí­dag­ur­inn 1975Talið er að allt að 90 pró­sent kvenna hafi lagt niður störf 24. októ­ber 1975 til að sýna fram á mik­il­vægi sitt á íslenskum vinnu­mark­aði og krefj­ast jafnra rétt­inda á við karla.

Mynd: tima­rit.is

Svo kom auð­vitað í ljós að það voru ótal önnur atriði sem við höfðum ekki einu sinni hugsað um þá, til að gera að opin­beru umræðu­efni. Eins og til dæmis kyn­ferð­is­lega áreitni, nauðg­anir og valda­níð á hugum og lík­ömum kvenna.

 #MeToo-hreyf­ingin hristi ræki­lega upp í okkur mann­kyn­inu um hluti sem höfðu verið undir tepp­unum í mjög langan tíma. Og það eiga vafa­laust fleiri atriði eftir að birt­ast einn dag­inn sem við mann­kynið þurfum að skoða og bæta.

Eitt af því sem kemur í hug­ann af eigin reynslu er að skilja að það sé ekki heil­brigt að ýta fólki í sam­bönd eða barn­eignir.

Svo við að eld­ast og muna að þegar við fórum  í þessa frægu göngu niður Lauga­veg­inn til að vekja athygli á mik­il­vægi og virði kvenna í sam­fé­lag­inu, þá var hugs­unin mest um að konur fengju sömu laun fyrir sams­konar vinnu og karlar. Og auð­vitað að þeir væru með í hús­verkum, og þau yrðu ekki bara okkar hlut­verk. Það hefur ekki orðið veru­leiki að nærri nógu magni.

Síðan eru það ótal aðrir fletir sem ég sé núna að vantar í mynd­ina um jafnan rétt. Þá er ég að hugsa um kon­urnar sem höfðu skaffað þjóð­inni marga þegna og unnið við að ala þau upp. Stundum með sam­vinnu feðr­anna, en ekki alltaf.  Þeir dóu, flýðu, unnu á sjónum og voru ekki alltaf með það há laun að þau myndu svo sjá kon­unni fyrir far­borða þegar hún væri orðin gömul og slitin.

Ég man að þegar ég sá það sem jafnan rétt minn um árið, þegar ég valdi að vera heima með börnin mín fyrstu árin, eftir að hafa unnið úti frá og með fyrsta barn­inu. Valdi svo að vera heima með tvö.  Þá var það ekki inni í mynd­inni, það var ekki metið sem gilt fram­lag til þjóð­ar­innar að for­eldri veldi að vera heima og leyfa teng­ingu við börnin að tryggj­ast eins og hægt væri. Það var litið niður á það.

Bók Sæunnar Kjart­ans­dóttur „Árin sem eng­inn man“ hefur sannað svo margt um mik­il­vægi þess að for­eldri sé með börnum fyrstu árin til að örva heilabú þeirra á réttan hátt og að lesa til­finn­ingar þeirra.

Hugsjón mín er alltaf sú að for­eldrar gætu skipt vinnu­vik­unni á milli sín fyrstu árin eftir fæð­ingu þeirra og vís­indin eru að sýna æ betur hversu mikið betra það sé fyrir heilabú og sál­ar­á­stand barna að hafa mun per­sónu­legri umönnun en getur gerst á barna­heim­ilum. Og feður eiga auð­vitað að eiga sama rétt á að bind­ast og tengj­ast barni sínu. Sæunn und­ir­strikar mik­il­vægi þess fyrir börnin.

Konurnar sem sköffuðu flesta þegnana eiga líka að vera taldar með þegar launað er fyrir vinnu

Konur um sjö­tugt og átt­rætt fæddu oft mun fleiri börn í heim­inn en þær hefðu kosið af því að það voru ekki nógu góðar getn­að­ar­varnir, og karlar ekki alltaf vilj­ugir að nota þær einu sem til voru, og voru smokkar.

Það þýðir auð­vitað að margar þeirra eru útslitnar bæði lík­am­lega og á annan hátt eftir alla þá vinnu sem þær hafa innt af hendi fyrir þjóð­ina heima hjá sér, en elli­launin eru ekki að end­ur­spegla þá virð­ingu sem stjórn­mála menn víða um heim töl­uðu fjálg­lega um á tylli­dögum.

Þau orð voru og eru ekki nærri eins þung í budd­unni og ætti að vera. Útslitnar konur þurfa meira af alls­konar hjálp til að við­halda sér þegar lík­am­inn er að sýna merkin um end­an­leika hins efn­is­lega lík­ama. Þær ættu að vera á ráð­herra­launum.

Jafn réttur á milli kynja hefur þá ann­marka að karlar fæða ekki börn. Þeir hafa ekki mjólk í brjóst­unum. En þar fyrir utan geta þeir auð­vitað og ættu flestir sem þrá að vera feður og for­eldri að geta gert alla aðra hluti í umhyggju og hús­verkum ef þeir hafa fengið kennslu í þeim. Hormónar og til­finn­ingar í báðum kynja­hópum eru með mun fjöl­breytt­ara móti en var skilið og við­ur­kennt um aldir, þangað til að það er að ger­ast núna. Og er ynd­is­legt að sjá.

„Ég er nógu gömul til að hafa séð of marga karl­menn með þá fötlun að hafa ekki verið kennd öll hús­verk í æsku“

Ég er nógu gömul til að hafa séð of marga karl­menn með þá fötlun að hafa ekki verið kennd öll hús­verk í æsku. Það var trú­lega vegna þess að konur af þeirri kyn­slóð skildu ekki mik­il­vægi þess að kenna sonum sínum allt um hús­verk frá unga aldri. Ég hafði gifst einum slíkum, sem kunni ekk­ert af neinu tagi í heim­il­is­störfum. Ég var gáttuð að vita að hann kunni ekki einu sinni að setja sæng­ur­ver utan um sæng eða kodda­ver. Hann var fæddur árið 1949.

Það varð því hvati minn til að breyta því með son okkar. Ég ætl­aði svo sann­ar­lega ekki að senda eitt ein­tak af karl­kyni út í heim­inn með þá miklu fötlun. Því hvað annað sem kona eða maður hefur sem fag og starf, þá búum við öll á heim­ilum. Og það er fötlun á sinn hátt að kunna ekki að sinna því sem þarf að ger­ast þar til að borða, þvo sér, og halda öllu hreinu og í lagi á heim­il­inu. Það ætti eng­inn karl­maður að þurfa að fá sér konu af því að hann vilji fá nýja mömmu. Og það væru ekki margar konur sem væru til að vera mæður eig­in­manna sem barna sinna, eins og ég hafði haft.

Frá átta ára aldri var sonur minn með mér í að baka, elda, þvo upp, og allt sem kemur með því, og hafði ánægju af. Svo sá ég um að hann myndi vita hvernig ætti að setja sæng­ur­ver utan um sæng­ina og kodda­ver utan um kodd­ann, sem fyrr­ver­andi tengda­mamma hafði ekki áttað sig á, að þyrfti að kenna syn­inum.  Ég kenndi honum að strauja, þurrka af, skúra, og líka að það væru engin slík verk, verk eins kyns. Húsverk væru verk allra sem búa á heim­il­inu. Og hefur konan hans þakkað mér fyrir það.

Svo er það afstæða hliðin í jöfnum rétti og það getur líka verið í hvar hæfnin er meiri þegar þörf er á mestu hæfni á meðal fjöl­skyldu­með­lima.

Ég er til dæmis ekki með þá gráðu að kunna að sinna öllum plönt­unum í görðum Ástralíu sem er svo mikið ríki­dæmi, og þurfti svo að ein­beita mér að því að læra og fylla bikar minn og finna út hver ég væri þegar ég kom hingað.  En mað­ur­inn minn er með alla þá kunn­áttu.  Hann kann líka að gera alla hluti í hús­inu en við höfum meira og minna fundið almenna verka­skipt­ingu í öllu sem þarf að gera inn­an­húss, sem hann sinnir líka með garð­inum.

Hugtakið jafn réttur eða jafn­rétti er mun víð­ara en ég man eftir að það hafi verið túlkað eða rætt í jafn­rétt­is­bar­áttu kvenna.

Fatlaðar konur og karlar án stöðu á vinnu­mark­aðnum njóta ekki jafn­réttis á við þá ein­stak­linga sem eru í stöðum, en þau þurfa líka að hafa nægi­lega inn­komu til að sinna þeim þörfum sem koma með því að geta ekki gert allt eins og þeir sem eru lík­am­lega færir.  Ég sé samt ekki neitt um þann hluta í umræð­unni um jafnan rétt til rétt­látrar afkomu fyrir allar konur sem karla í heim­inum.

Hinar dýpri ástæður fyrir mörgum erfileikum á milli kynjanna

Svo eru það ástæður fyrir þeim erf­ið­leikum sem eru algengir á milli kynja og athygl­is­vert hefur verið að lesa greinar Þor­steins V. Ein­ars­sonar á Stund­inni. Þessi mál eru flókn­ari, þegar á allt er litið en hvernig við hugs­uðum í göng­unni árið 1975.

Við að lesa bók Jess Hill sem er ástr­alskur höf­undur og blaða­kona og skrif­aði bók­ina „See what you made me do“ þar sem karl­mað­ur­inn er að kenna kon­unni um að hann þurfti að ráð­ast á hana, og beita hana ofbeldi. Það sem ég sé á þeim síðum eru djúp­sett heila­mynstur og trú og við­horf sem eru úr jafn­vægi í báðum kynjum. Konur sem telji sjálfum sér trú um að sterkt sjálfs­ör­yggi í karl­manni með góðum slatta af ráð­ríki um hlut­ina sé gott merki um ást þeirra þegar ráð­ríkið er oftar í raun merki um van­mátt­ar­kennd og ótta hans við að verða einn aftur. Upplifun sem ótt­ast meira en allt annað.  Veik­leiki sem þeir vilji ekki og geti ekki við­ur­kennt fyrir sjálfum sér.

Konan sem trúði þessu um ofur umhyggj­una í honum, sem í raun er ofríki. Leyfir honum að strauja yfir eigin ákvarð­ana­töku og við­horf sín og skoð­anir. Það sem ætti að vera sjálf­stæði hennar smá hverfur frá heila­búi hennar, þar til að það er oft orðið of seint. Endar á slæman hátt, eða konan er læst í dæm­inu þar til að hún deyr. Eða ein­hver þarf að bjarga henni úr sam­band­inu.

Svo að spurn­ingin er: Eru stelpur enn að sjá sig sem þær verði að líta út eins og Barbie dúkkur til að fá mann, frekar en að læra og skilja að það sé mik­il­vægt að vita vel hverjar þær séu í raun og hvað þær hafa að bjóða upp á í sam­bandi sem er ekki tengt við útlit þeirra heldur hverjar þær séu í raun hið innra? Og þá hæf­ari í að skynja og skilja hvenær þær hafa hitt jafn­ingja.

Myndir í fjöl­miðlum sýna oft að slíkt sé ansi algeng ímynd í ungum stelpum og mistúlkun á hvað kyn­þokki sé. Hvað þá hvernig mann­verur þær þurfi að vera til að laða að sér menn sem vinni með þeim að málum í stað þess að ráðskast með þær.

Það sem er oft ástæðan er að orka getn­að­ar­færa­kerfa virkar of ráð­andi í mæt­ingu á milli kynj­anna og þá gleym­ist að skoða verð­gildi hvers ann­ars ef þeir aðilar ætla að verja líf­inu saman í jafn­ræði og jafn­rétti.

Steve Biddulph sem er ástr­alskur sál­fræð­ingur hefur skrifað bækur um hvernig eigi að ala stelpur upp, og svo líka drengi. Það sem sýndi hversu lítið ég vissi, var að lesa að drengir þurfa meira af sér­með­ferð í upp­eldi vegna tíma­bila í lífi þeirra þegar horm­óna­kerfin eru í þróun. Á einu stigi í þró­un­ar­ferli karllík­am­ans magn­ast horm­ónar upp 800 sinnum miðað við áður, og er þá auð­vitað oft eins og innri spreng­ing. Orka sem væri upp­lifuð þannig að það sé lífs­nauð­syn­legt að leysa hana. Þess vegna þurfi þeir þurfi rétta hjálp og skiln­ing til að kom­ast rétt í gegn um þá reynslu, og út úr henni. Og það án þess að gera sér og öðrum skaða.

Það er trú­lega kom­inn tími til að litið sé dýpra í málin um heila­búin og upp­eldi, til að við getum skapað mun frið­sam­ari heim í fram­tíð­inni. Það er ekki nóg lengur að vera á yfir­borði hluta.