Líklegt að uppljóstrarar stígi ekki fram af ótta við ákæru

Líklegt er að mögu­legir upp­ljóstr­arar um glæpi á borð við pen­inga­þvætti veigri sér við að stíga fram af ótta við rann­sókn og ákæru undir núgild­andi lögum, jafn­vel þó þeirra þáttur í glæpnum sé létt­vægur. Þetta skrifar Friðrik Árni Frið­riks­son Hirst, fram­kvæmda­stjóri Laga­stofn­unar, í grein í Morg­un­blað­inu í dag.

„Upp­lýs­ingar frá þeim sem sjálfir eru flæktir í brot geta þó skipt sköpum fyrir rann­sókn flók­inna og umfangs­mik­illa brota,“ skrifar Friðrik. „Því er rök­rétt að laga­reglum á þessu sviði sé þannig háttað að þær ýti undir að hlut­að­eig­andi veiti lög­reglu­yf­ir­völdum lið­sinni sitt við að upp­lýsa slík brot, að við­eig­andi laga­skil­yrðum upp­fylltum.“

Í grein­inni fjallar Friðrik um frum­varp til laga um vernd upp­ljóstr­ara sem liggur fyrir Alþingi. Samkvæmt frum­varp­inu verður starfs­manni heim­ilt að miðla upp­lýs­ingum um lög­brot eða ámæl­is­verða hátt­semi án þess að það verði virt sem brot á þagnar- og trún­að­ar­skyldu starfs­manns­ins. Slík miðlun geti því ekki varðað við­kom­andi refsi- og skaða­bóta­á­byrgð eða því að starfs­mað­ur­inn sæti órétt­látri með­ferð. Gildir þetta bæði um starfs­menn hjá hinu opin­bera og einka­mark­aði.

Í frum­varp­inu er fjallað um svo­kall­aða „innri upp­ljóstrun“, þar sem upp­lýs­ing­unum er miðlað til yfir­manna á vinnu­stað eða eftir atvikum til lög­reglu eða opin­berra eft­ir­lits­að­ila. Svokölluð „ytri upp­ljóstrun“, sem varðar að koma upp­lýs­ingum til fjöl­miðla eða með öðrum hætti til almenn­ings, er hins vegar ekki heimil nema í und­an­tekn­ing­ar­til­vikum þar sem að hags­munir vinnu­veit­anda eða ann­arra verða að víkja fyrir hags­munum af því að upp­lýs­ingum sé miðlað til utan­að­kom­andi aðila, svo sem til að vernda öryggi rík­is­ins, hags­muni þess á sviði varn­ar­mála, efna­hags­lega mik­il­væga hags­muni rík­is­ins, heilsu manna eða umhverfið. Ekki er tekin afstaða til þess í frum­varp­inu hvort upp­ljóstra megi um upp­lýs­ingar sem koma til fyrir gild­is­töku lag­anna.

Friðrik bendir hins vegar á að frum­varpið feli ekki í sér heim­ild fyrir lög­reglu og ákærendur til þess að veita upp­ljóstr­ara frið­helgi frá sak­sókn ef hann hefur sjálfur gerst sekur um refsi­vert brot. Tilefni sé til að ræða slíka laga­setn­ingu, að mati hans.

„Slík umræða er enn fremur tíma­bær í ljósi þess að þeir ein­stak­lingar sem á annað borð búa yfir vit­neskju um flókin og skipu­lögð afbrot í atvinnu­rekstri, svo sem pen­inga­þvætti, geta oft á tíðum sjálfir átt aðild að við­kom­andi brotum, hvort heldur sem aðal- eða hlut­deild­ar­menn,“ skrifar Friðrik. „Við þær aðstæður er lík­legt að við­kom­andi starfs­maður veigri sér við því að veita yfir­völdum upp­lýs­ingar um brot ef hann getur sjálfur átt von á því að sæta rann­sókn og ákæru og það jafn­vel þegar þáttur hans er e.t.v. mun létt­væg­ari en ann­arra.“