Í nýj­ustu skýrslu alþjóða­sam­tak­anna Oxfam, sem berj­ast gegn fátækt í heim­inum, er varað við þeirri alvar­legu þróun sem mis­skipt­ing auðs felur í sér og farið yfir ýmsar ástæður þeirrar miklu aukn­ingar sem átt hefur sér stað og Oxfam og aðrar alþjóða­stofn­anir hafa bent á und­an­farin ár.

Í skýrsl­unni er bent á að frá árinu 2015 hefur rík­asta 1% mann­kyns átt meiri auð en hin 99 pró­sentin. Mis­skipt­ingin er orðin svo mikil að átta rík­ustu ein­stak­lingar eiga jafn mik­inn auð og fátæk­asti helm­ingur mann­kyns. Ólíklegt er að sú þróun muni snú­ast við, á næstu 20 árum munu til dæmis 500 ein­stak­lingar erfa niðja sína af 2,1 billjón doll­ara. Það er hærri upp­hæð en lands­fram­leiðsla Indlands, þjóðar sem telur 1,3 millj­arða ein­stak­linga, mun vera á sama tíma­bili. 

Hröð þróun Fé heims­ins er sífellt að fær­ast úr höndum þeirra sem minnst hafa yfir til þeirra sem eiga mest

Mynd: Oxfam

Laun fátæk­ustu 10% mann­kyns hafa hækkað um rúm­lega 300 krónur á ári á milli 1988 og 2011 á meðan laun rík­asta 1% mann­kyns hafa hækkað tæp­lega 200-falt. For­stjóri eins af 100 stærstu fyr­ir­tækja Banda­ríkj­anna þénar jafn mikið á einu ári og 10.000 ein­stak­lingar sem vinna við fata­fram­leiðslu í Bangla­desh. Rannsókn hag­fræð­ings­ins Thomas Pikketty sýndi svo fram á að síð­ustu 30 ár hefur launa­þróun fátæk­asta helm­ings mann­kyns staðið í stað á meðan inn­koma rík­asta 1% hefur auk­ist um 300%. Í Víetnam þénar svo rík­asti maður lands­ins meira á einum degi en fátæk­asta mann­eskja lands­ins þénar á 10 árum.

Almenningur vill róttækar breytingar

Bent er á að verði ekk­ert gert til þess að draga úr þessum ójöfn­uði geti það skapað mjög eld­fimt ástand. Það auki líkur á glæpum, óör­yggi og dragi úr bar­átt­unni gegn fátækt. Kosn­ingar Breta síð­asta sumar um útgöngu úr Evr­ópu­sam­band­inu og kjör Donalds Trump sem for­seta Banda­ríkj­anna eru tekin sem dæmi um það hvernig almenn­ingur í löndum sem almennt eru talin auðug sættir sig ekki lengur við óbreytt ástand og vilja rót­tækar breyt­ingar.

Brauð­mola­kenn­ingin, „Trickle-down-economics“, gengur út á að aukið ríki­dæmi þeirra allra auð­ug­ustu muni auka vel­sæld allra í sam­fé­lag­inu. Hún er hrakin í sam­an­tekt Oxfam. Síðustu 25 ár hefur rík­asta pró­sentið þénað meira en fátæk­asti helm­ingur mann­kyns til sam­ans. Auðurinn sé því að safn­ast á færri og færri hendur, en hvað veldur þess­ari þróun?

Stórfyrirtæki vinna aðeins fyrir fólkið á toppnum

Nú er mikið góð­æri á mörk­uðum og síð­ustu tvö ár var hagn­aður 10 stærstu fyr­ir­tækja í heimi meiri en velta 180 landa sam­an­lagt. Stór­fyr­ir­tæki, sem í auknum mæli starfa aðeins til hag­sældar fyrir eig­endur sína, koma með því í veg fyrir að hagn­aður þeirra geti orðið öðrum starfs­mönnum og sam­fé­lag­inu til góða. Starfs­fólk er sífellt krafið um fram­leiðni og fram­lag, sér­fræð­ingar ráðnir til þess að forð­ast skatt­greiðslur og eig­endur fá greiddan hærri arð með hverju árinu. Þar liggur hund­ur­inn graf­inn.

Laun fram­kvæmda­stjóra hækka á meðan laun almennra laun­þega hafa staðið í stað og í sumum til­fellum versnað. For­stjóri helsta upp­lýs­inga­fyr­ir­tækis Indlands þén­aði 416-föld laun hefð­bund­ins starfs­krafts í fyr­ir­tæk­inu sínu. Árið 1980 fékk kakó­bóndi 18% af virði súkk­aði­stykkis en í dag fær hann 6%. Fyr­ir­tæki kapp­kosta að halda launa­kostn­aði niðri til þess að hámarka gróða, oft með því að not­ast við þræla­hald, en talið er að allt að 21 milljón manna séu neydd til vinnu, eitt­hvað sem talið er skapa 150 millj­arða doll­ara í tekjur á hverju ári.

Ríkir fara í skattaskjól

Í skýrsl­unni er sér­stak­lega fjallað um það hvernig ríkt fólk notar skatta­skjól til þess að kom­ast hjá því að borga sinn skerf til sam­fé­lags­ins. Það bæði auki mun­inn á milli ríkra og fátækra, og komi niður á sam­fé­lags­legum sjóðum, sem oft eru not­aðir til þess að aðstoða verst stöddu þegn­ana. Heil­brigð­is­kerfi, mennta­kerfi og almenn þjón­usta við þegna séu því þeir sem þurfi að borga skað­ann af skatta­snið­göngu auð­valds­ins. Um heim allan fara svo skattar á fyr­ir­tæki og tekjur lækk­andi, vegna mik­illa tengsla við­skipta­lífs­ins við stjórn­völd, sem veldur enn meiri tekju­missi hjá ríkjum, sem kemur svo enn verr niður á þeim sem minnst hafa á milli hand­anna.

Í skýrsl­unni eru stjórn­völd heims hvött til þess að snúa þess­ari þróun við og fara að starfa fyrir almenn­ing í auknum mæli. Þau þurfi að hlusta meira á þarfir heild­ar­innar og minna á hinn ofur­ríka minni­hluta og tals­menn hans. Horfa þurfi til fram­tíð­ar­innar með það að leið­ar­ljósi að minnka stétt­skipt­ingu og útrýma fátækt. Skýrslan endar svo á orð­unum: „Við getum og verðum að koma á mann­úð­legra hag­kerfi áður en það er um seinan.“