Grunn­skóla- og leik­skóla­kenn­arar á Íslandi geta ekki lifað „dæmi­gerðu lífi“ af launum sínum sam­kvæmt fram­færslu­við­miðum vel­ferð­ar­ráðu­neyt­is­ins fyrir heim­ili á höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Hjón sem starfa sem kenn­arar á grunn­launum vantar rúm­lega 81 þús­und krónur á mán­uði til að geta náð upp í „dæmi­gerð neyslu­við­mið“ vel­ferð­ar­ráðu­neyt­is­ins, sem eiga að end­ur­spegla hefð­bundin heim­ili, hvorki lág­marks- né lúx­usneyslu. Þannig geta koma kenn­ara­hjónin sér í 974 þús­und króna skuld á einu ári við það að reyna að lifa dæmi­gerðu lífi.

Að loknu fimm ára háskóla­námi lifa kenn­arar á Íslandi við kröpp kjör á form­lega mæli­kvarða. Í takt við það hefur aðsókn í leik­skóla­kenn­ara- og grunn­skóla­kenn­ara­nám minnkað á sein­ustu árum. Varað hefur verið við skorti á kenn­urum á Íslandi, en í kringum helm­ingur mennt­aðra kenn­ara og rúmur helm­ingur mennt­aðra leik­skóla­kenn­ara vinna við það sem þeir eru mennt­aðir til.

Barnafjölskylda býr við kröpp kjör

Tökum dæmi um barna­fjöl­skyldu, þar sem for­eldr­arnir eru á kenn­ara­launum. Þau eiga tvö börn, annað er í leik­skóla og hitt í grunn­skóla. Í grunn­skól­anum fær barnið heitan mat í hádeg­inu og fer í frí­stunda­vistun eftir skóla á meðan for­eldr­arnir klára að vinna. Segjum sem svo að for­eldr­arnir hafi tekið náms­lán á meðan námi stóð, eins og gengur og ger­ist, enda luku þau bæði fimm ára háskóla­námi. Miðum við að hús­næð­is­kostn­aður þeirra sé 200 þús­und á mán­uði með leigu, rafa­magni og hita. Sú upp­hæð gæti þó verið tölu­vert hærri miðað við algengt leigu­verð á höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Þannig er til dæmis engin þriggja her­bergja íbúð á höf­uð­borg­ar­svæð­inu til leigu á leigu­vef Morg­un­blaðs­ins undir 200 þús­und krónum á mán­uði. Samkvæmt útreikn­ingum yrðu útgjöld fjöl­skyld­unnar 761 þús­und krónur á mán­uði byggt á dæmi­gerðu fram­færslu­við­miði. Ef for­eldr­arnir eru á grunn­launum og hafa engar umfram­tekjur, svo sem vegna auka­vinnu eða yfir­vinnu, eru ráð­stöf­un­ar­tekjur þeirra rúm­lega 680 þús­und á mán­uði. Útgjöld fjöl­skyld­unnar væru um 81 þús­und krónum hærri en tekjur heim­il­is­ins. Inni í þeim tölum er ekki reiknað með til­fallandi umfram­neyslu, svo sem ferða­lögum á sumrin eða ef slys myndi henda ein­hvern fjöl­skyldu­með­lim. Fjöl­skyldan getur því ekki lifað sam­kvæmt við­miðum vel­ferð­ar­ráðu­neyt­is­ins um dæmi­gerða fram­færslu íslenskra heim­ila. 

Hafi kenn­ari starfað í tíu ár eða meira fara dag­vinnu­laun hans hins vegar úr rúm­lega 465 þús­und krónum í 516 þús­und krónur á mán­uði. Þá ber að geta þess að kenn­arar hljóta um 80 þús­und króna ein­greiðslu undir lok hverrar annar. Við­kom­andi hjón fengju 17.485 krónur í barna­bætur árs­fjórð­ungs­lega hvort. Barna­bætur hefðu orðið 450 þús­und krónur á ári, ef ekki væri fyrir skerð­ingu vegna tekna.

Lifa á lágmarksneyslu

Barna­fjöl­skyldan þarf því að lifa eftir grunn­fram­færslu sem sam­kvæmt vel­ferð­ar­ráðu­neyt­inu „gefur vís­bend­ingar um hvað fólk þarf að lág­marki til að fram­fleyta sér“, sem þýðir að hún nær að við­halda lífi sínu, neyta matar, sækja lág­marks­þjón­ustu og svo fram­vegis, að því gefnu að ekk­ert komi upp.

Ef fjöl­skyldan lifir sam­kvæmt lág­mark­s­við­miðum fram­færslu sitja rúm­lega 124 þús­und krónur eftir á mán­uði fyrir umfram­neyslu eða sparnað. Miðað er við að fjöl­skyldan sé bíl­laus og eyði 278 þús­und krónum á mán­uði í mat, þjón­ustu, tóm­stundir og aðrar neyslu­vörur. Á Íslandi getur því fjöl­skylda sem hefur tvo háskóla­mennt­aða for­eldra þurft að lifa eftir við­miðum um lág­marks­fram­færslu á mán­uði.

Kennari sem er barn­laus og býr einn á höf­uð­borg­ar­svæð­inu glímir við sama vanda­mál og barna­fjöl­skyldan. Ef miðað er við að sá ein­stak­lingur greiði einnig af náms­lánum en borgi 110 þús­und krónur í leigu á mán­uði, sem telst vel sloppið, eru útgjöld hans tæp­lega 15 þús­und umfram ráð­stöf­un­ar­tekjur. Ef kenn­ar­inn lifir sam­kvæmt lág­marks­fram­færslu hefur hann tekjur upp á tæp­lega 111 þús­und krónur á mán­uði umfram neyslu. Kenn­ar­inn sem býr einn getur því ekki lifað eftir dæmi­gerðum fram­færsl­við­miðum heim­il­anna og lendir mán­að­ar­lega í tæp­lega 15 þús­und króna mínus reyni hann það. Ef hann lætur sér nægja að búa í einu her­bergi getur hann hins vegar lifað dæmi­gerðu lífi að öðru leyti, sam­kvæmt neyslu­við­miðum. Ljóst er hins vegar að hann mun ekki kom­ast inn á fast­eigna­markað auð­veld­lega. 

Útborgun af 30 millj­óna króna íbúð hefur hækkað um 720 þús­und krónur á síð­ustu 12 mán­uðum vegna hækk­unar fast­eigna­verðs. Verð íbúð­ar­innar hefur hækkað úr 30 millj­ónum króna í 34,8 millj­ónir króna á 12 mán­uðum og útborg­unin úr 4,5 millj­ónum króna í ríf­lega 5,2 millj­ónir króna. Það þýðir að fólk, sem safnar fyrir útborgun í íbúð, þarf að safna 60 þús­und krónum auka­lega á mán­uði bara til að halda í við hækkun fast­eigna­verðs.

Borgar kennaramenntun sig?

Í báðum dæm­unum er miðað við grunn­laun grunn­skóla- og leik­skóla­kenn­ara með meistara­gráðu sam­kvæmt kjara­samn­ingum. Launabil innan stétt­ar­innar er vissu­lega breið­ara og hækka launin með starfs­aldri og stöðu. Til dæmis hefur deild­ar­stjóri í leik­skóla 14 þús­und krónum meira en hefð­bund­inn leik­skóla­kenn­ari í ráð­stöf­un­ar­tekjur á mán­uði. Ljóst er þó að kenn­arar geta þurft að lifa við kröpp kjör ef þeir hafa engar umfram­tekjur, svo sem vegna auka­vinnu, yfir­vinnu eða tekjur maka.

Ávinn­ingur háskóla­náms í kenn­ara­stétt er ekki mik­ill á Íslandi og hafa afleið­ing­arnar þegar sýnt sig. Í febr­úar skor­aði Rík­is­end­ur­skoðun á stjórn­völd að grípa til aðgerða því yfir­vof­andi skortur væri í starfs­grein­unum. Þar kom fram að talið sé að um 60% mennt­aðra leik­skóla­kenn­ara starfi í leik­skólum lands­ins og um helm­ingur mennt­aðra grunn­skóla­kenn­ara starfi í grunn­skólum. Auk þess hefur aðsókn í háskóla­nám í grein­unum farið minnk­andi eftir að námið var lengt úr þremur árum í fimm ár, árið 2009. Samkvæmt spám Rík­is­end­ur­skoð­unar munu afleið­in­arnar verða meiri og kenn­ara­skortur aukast enn meira á næstu árum.

Nær ekki að leigja á kennaralaunum

Í for­síðu­um­fjöllun Stund­ar­innar um hús­næð­is­mark­að­inn og stöðu ungs fólks í síð­asta mán­uði var rætt við kenn­ara, sem verður að búa í kjall­ara for­eldra sinna vegna þess að kenn­ara­launin nægja henni ekki fyrir hennar eigin heim­ili. 

Hrafn­hildur Þór­ólfs­dóttir er 36 ára gömul og finnur ekki leið­ina til að eign­ast heimmili. 

Kennari kemst ekki að heimanHrafn­hildur Þór­ólfs­dóttir starfar sem kenn­ari og þarf að búa í kjall­ar­anum hjá for­eldrum sínum til að ná endum saman.

Mynd: Heiða Helga­dóttir

„Auðvitað fíla ég mig svo­lítið eins og ég sé eilífð­ar­ung­lingur. Ég er 36 ára og bý heima hjá mömmu og pabba,“ segir hún. 

Hrafn­hildur seg­ist hafa upp­lifað skömm vegna ástands­ins. Afleið­ing­arnar af þess­ari skömm eru meðal ann­ars þær að hún býður fólki mjög sjaldan í heim­sókn, en einnig hefur hún látið það vera að segja 11 ára nem­endum sínum frá þessu fyr­ir­komu­lagi. „Ég er ekk­ert að segja þeim frá því að ég bý heima hjá for­eldrum mínum.“ 

Rétt áður en blaða­maður ræddi við Hrafn­hildi var hún á kaffi­stof­unni að fletta fast­eigna­blaði og hlógu þá sam­starfs­menn hennar að henni. „Það var hlegið að mér, að ég væri að skoða íbúðir. Ég benti þeim þá á að ég væri einmitt að skoða eina 50 fer­metra á 30 millj­ónir og þá hlógum við bara að þessu ástandi saman.“