Í jan­úar árið 1913 steig maður út úr Krakow-lest­inni á norð­ur­palli lest­ar­stöðv­ar­innar í Vín. Í pass­anum hans stóð nafnið Stavros Papadopoulos, dökkur yfir­litum með stórt og þykkt yfir­vara­skegg og ferða­tösku úr tré, sem lét lítið yfir sér.

„Ég sat við borðið,“ skrif­aði mað­ur­inn sem hann kom til að hitta, mörgum árum síðar, „þegar dyrnar opn­uð­ust og inn kom þessi óþekkti maður. Hann var lág­vax­inn, hor­aður og grá­brún húðin alsett örum eftir ung­linga­bólur. Ég sá ekk­ert í augum hans sem minnti á vin­áttu.“

Höfundur þess­ara orða var rúss­neskur and­ófs- og hug­sjóna­maður og rit­stjóri hins rót­tæka dag­blaðs Pravda [ísl. Sann­leikur]. Hann hét Leon Trotsky. Maðurinn sem hann var að lýsa hér í raun er ekki Papadopoulos. Hann hafði verið skírður Vissarionovich Dzhugashvili, vin­irnir köll­uðu hann Koba, en í dag er hann best þekktur sem Jósef Stalín.

Trotsky og Stalín voru aðeins tveir af fjöl­mörgum mönnum sem bjuggu í mið­borg Vínar árið 1913 sem áttu með verkum sínum eftir að móta, og jafn­vel rústa, tutt­ug­ustu öld­inni.

En þetta var ólíkur hópur. Bylt­ing­ar­sinn­arnir tveir, Stalín og Trotsky, voru á flótta. Sigmund Freud hafði hins vegar fyrir löngu fest rætur í borg­inni. Sál­fræð­ing­ur­inn, sem var hampað af fylgj­endum sínum sem mað­ur­inn sem opn­aði á leynd­ar­dóma hug­ans, bjó og starf­aði við Berggasse-götu.

Hinn ungi Josip Broz, sem seinna varð frægur sem her­for­ing­inn Tito, leið­togi Júgóslavíu, vann í Daimler-bíla­verk­smiðj­unni í Wiener Neustadt, í suð­ur­hluta Vínar, þar sem hann leit­aði sér að vinnu, pen­ingum og skemmtun.

Síðan var það 24 ára gam­all maður frá norð­vestur-Aust­ur­ríki sem dreymdi um að læra mál­ara­list við hinn virta lista­há­skóla borg­ar­innar, Akademie der bild­enden Künste Wien, en hafði tvisvar verið hafnað og bjó í gisti­skýli fyrir heim­il­is­lausa við ána Danube. Sá hét Adolf Hitler.

Lítill rad­íus Þessir áhrifa­miklu karakt­erar eyddu allir árinu 1913 í sama hverfi mið­borgar Vínar.

Rit­höf­und­ur­inn Frederic Morton skrif­aði mik­il­feng­lega lýs­ingu á borg­inni á þessum tíma í bók sinni Thunder at Twilight. Þar sér hann Hitler þruma yfir hinum íbúum gisti­skýl­is­ins „um sið­ferði, hrein­leika kyn­þátt­anna, hið guð­dóm­lega verk­efni sem liggur fyrir Þjóð­verjum, svik slavanna, gyð­inga, jesúíta og frí­múr­ara. Hár­topp­ur­inn kast­ast til, hend­urnar settar máln­ing­ar­blettum sveifl­ast í gegnum loftið, röddin verður hávær­ari svo hún minnir á óperu­söng­ara. Síðan, jafn skyndi­lega og hann byrj­aði, er hann hættur. Safnar hlut­unum sínum saman með yfir­læt­is­fullu skrjá­fri og strunsar að bedd­anum sínum.“

Yfir þessu öllu, í hinni óreglu­legu Hofburg-höll, ríkti hinn aldr­aði keis­ari Franz Joseph, sem hafði setið á valda­stól síðan 1948. Maðurinn sem átti að vera arf­taki hans, Franz Ferdin­and, bjó í hinni nær­liggj­andi Belvedere-höll, og beið þess spenntur að taka við völdum. Morðið á honum ári seinna átti svo eftir að verða atvikið sem hratt af stað fyrri heim­styrj­öld­inni.

Árið 1913 var Vín höf­uð­borg aust­ur­rísk-ung­verska keis­ara­dæm­is­ins, sem sam­an­stóð af 15 þjóðum og rúm­lega 50 milljón íbúum. „Hún var ekki beint suðu­pottur, en Vín var eins konar menn­ing­ar­leg súpa, sem dró að sér metn­að­ar­fullt fólk frá allri álf­unni,“ segir Dardi McNamee, rit­stjóri Vienna Review, sem hefur búið í borg­inni í 17 ár. „Innan við helm­ingur hinna tveggja millj­óna íbúa voru fæddir í borg­inni og fjórð­ungur kom frá Bæheimi- og Mæra-fylkjum, sem nú eru hluti af Tékk­landi, þannig að tékk­neska var töluð sam­hliða þýsku í borg­inni. Samtals töl­uðu þegnar lands­ins tólf tungu­mál. „Yfirmenn í hernum þurftu að geta gefið skip­anir á 11 tungu­málum fyrir utan þýsku, og hvert ein­asta tungu­mál átti sína eigin þýð­ingu á þjóð­söngnum.“

(Aust­ur­rísk-ung­verski þjóð­söng­ur­inn er sá sami og Þjóð­verjar brúka í dag, með breyttum texta þó.)

Þessi óvenju­lega blanda ól svo af sér sitt eigið menn­ing­ar­lega fyr­ir­bæri, sem eru hin frægu kaffi­hús Vín­ar­borgar. Goð­sögnin er sú að hefðin hafi byrjað vegna kaffi­sekkja sem urðu eftir þegar her Ottómana þurfti frá að hverfa eftir mis­heppnað umsátur um borg­ina árið 1683.

Cafe Landt­mann Kaffi­húsið, sem Freud sótti mikið, er enn þann dag í dag mjög vin­sælt.

Mynd: Felicitas Matern

„Menning kaffi­hús­anna, skraf og rök­ræður eru enn jafn stór hluti af lífi Vínarbúa eins og það var þá,“ segir Charles Emmerson, höf­undur bók­ar­innar 1913: In Search of the World Before the Great War [ísl. 1813: Í leit að heim­inum fyrir heims­styrj­öld­ina]. „Hópur mennta­fólks í borg­inni var frekar lít­ill, allir þekktu alla og það varð til þess að hug­myndir flökk­uðu auð­veld­lega yfir menn­ing­ar­leg landa­mæri.“ Hann bætti því einnig við að þetta ástand væri mjög heppi­legt fyrir póli­tíska and­ófs­menn og fólk á flótta. „Það var ekki til staðar neitt gríð­ar­lega öfl­ugt mið­stýrt ríki. Þetta var kannski svo­lítið los­ara­legt. Ef þig vant­aði stað til að fela þig í Evrópu, þar sem þú gætir hitt annað áhuga­vert fólk, þá hent­aði Vín mjög vel til þess.“

Upp­á­halds­staður Freuds, Cafe Landt­mann, er enn þá á Ringstraße, hinni nafn­tog­uðu breið­götu sem hringar hinn forn­fræga Innere Stadt. Í nokk­urra mín­útna göngu­fjar­lægð er svo Cafe Central, sem Trotsky og Hitler sóttu mikið. Þar er enn boðið upp á kökur, dag­blöð, skák og að sjálf­sögðu heitar umræður um mál­efni líð­andi stundar.

Enginn veit fyrir víst hvort Hitler rakst á Trotsky, eða hvort Tito hitti Stalín. En það sem vitað er er að neist­inn sem kvikn­aði við morðið á Franz Ferdinad ári seinna átti eftir að verða að eld­hafi sem lagð­ist yfir alla Evrópu með tveimur heims­styrj­öldum, sem svo skil­uðu okkur þeirri heims­mynd sem við búum við í dag. Heims­veldi aust­ur­rísk-ung­verska keis­ara­dæm­is­ins hrundi árið 1918 og í kjöl­farið fundu Hitler, Stalín, Trotsky og Tito fjöl sína í stjórn­málum, sem átti svo eftir að setja, væg­ast sagt, var­an­lega mark sitt á mann­kyns­sög­una.

Cafe Central Bæði Hitler og Trotsky fengu sér sína tíu dropa innan um fag­ur­skreyttar súlur undir boga­dreg­inni loft­hvelf­ingu Cafe Central.

Mynd: Clayton Tang