Afkoma ríkissjóðs „í járnum“ ef leiðrétt fyrir hagsveiflunni

Rekstur rík­is­sjóðs er í járnum sé litið til afkomu af reglu­legum rekstri hins opin­bera og hún leið­rétt fyrir hag­sveifl­unni. Frávik frá hag­spám gætu leitt til þess að fjár­mála­stefna rík­is­stjórn­ar­innar verði eins og spenni­treyja. Þetta kemur fram í álits­gerð fjár­mála­ráðs um fjár­mála­stefnu rík­is­stjórn­ar­innar sem Benedikt Jóhann­es­son, fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, lagði fram í formi þings­á­lykt­un­ar­til­lögu í jan­úar á grund­velli laga um opin­ber fjár­mál. 

Fjár­mála­ráð bendir á að mik­il­vægt sé að fjalla um opin­ber fjár­mál með hlið­sjón af hag­sveifl­unni. Í fjár­mála­stefn­unni séu sett fram mark­mið um heild­ar­af­komu hins opin­bera en æski­legt væri að setja afkomu­mark­miðin einnig fram hag­sveiflu­leið­rétt eins og gengur og ger­ist í nágranna­löndum okkar. Til að meta aðhalds­stig opin­berra fjár­mála verði að líta til hag­sveiflu­leið­rétts frum­jafn­aðar en hann ræðst af því hver afkoma af reglu­legum rekstri hins opin­bera er við þau skil­yrði þegar hvorki er þensla né samdráttur. „Ef leiðrétt væri fyrir hag­sveifl­unni væri afkoma ríkis­sjóðs í járnum, sem að öðru óbreyttu gefur til kynna hlut­laust aðhald,“ segir í áliti fjár­mála­ráðs. 

Í umsögn Seðla­banka Íslands um fjár­mála­stefnu rík­is­stjórn­ar­innar er einnig bent á að gert sé ráð fyrir að heild­ar­jöfn­uður slakni á tíma­bil­inu og fyrir vikið að afgangur á frum­jöfn­uði rík­is­sjóðs minnki. Þetta sé vís­bend­ing um slökun á aðhalds­stigi opin­berra fjár­mála og að sjálf­virkum sveiflu­jöfn­urum hafi ekki verið leyft að virka eins og til sé ætl­ast. Aðhalds­stigið hefur minnkað tals­vert und­an­farin tvö ár, eða um 2 pró­sent af lands­fram­leiðslu, bæði vegna skatta­lækk­ana og útgjalda­aukn­ingar. 

Fjár­mála­ráð gagn­rýnir hag­stjórn­ina á sams konar for­sendum og bendir á að með afnámi milli­þreps­ins í tekju­skatts­kerf­inu um síð­ustu ára­mót hafi sjálf­virk sveiflu­jöfnun hins opin­bera verið veikt.  Þar var um að ræða sér­tæka lækkun tekna sem ekki hélst í hendur við sam­svar­andi útgjalda­lækkun og var því til þess fallin að draga úr hag­sveiflu­leið­réttum frum­jöfn­uði og aðhaldi.

„Hvað aðhald snertir skiptir miklu hver afkoman er hjá hinu opin­bera þegar hvorki er þensla né samdráttur. Ákjós­an­legt væri að aðhaldið kæmi ekki fram í sértækum aðgerðum í útgjöldum eða á tekju­hlið heldur myndi hin inn­byggða sveiflujöfnun ráða för,“ segir í áliti fjár­mála­ráðs. Bent er á að sam­kvæmt grein­ar­gerð með fjármálastefn­unni sé gert ráð fyrir að bæði tekjur og gjöld vaxi í takt við nafnvöxt lands­fram­leiðslu á fimm ára tíma­bili fjár­mála­stefn­unnar og að hlutföllin hald­ist því nokkuð föst yfir hag­vaxt­ar­skeiðið. Þetta feli í sér „afteng­ingu sjálfvirkra sveiflu­jafn­ara sem að öðru óbreyttu væri vísbend­ing um slakað væri á aðhaldi“. 

Mynd: Pressphotos

Fram kemur að stefnan byggi á hag­felldri en óvissri efna­hags­spá og afkoman sé næm fyrir breyt­ingum á fram­vindu efna­hags­mála. „Lítið frávik frá spánni getur leitt til þess að heild­ar­af­koma, án frek­ari aðgerða, verði nálægt núlli og jafn­vel nei­kvæð. (…) Að sama skapi er ljóst, líkt og með afkomu­mark­miðið, að ef hagvöxtur reyn­ist lægri en spár gera ráð fyrir gæti reynst erfitt að ná mark­miði um útgjöld án auk­ins aðhalds. (…) Samkvæmt þessu geta stjórnvöld lent í spenni­treyju fjármálastefnu sinnar ef atburð­arásin reyn­ist önnur en efna­hags­spáin gerir ráð fyrir,“ segir í álits­gerð fjár­mála­ráðs. 

Seðla­bank­inn fjall­aði einnig um fjár­mála­stefnu rík­is­stjórn­ar­innar í nýjasta hefti Pen­inga­mála sem kom út í síð­ustu viku. „Þrátt fyrir að gert sé ráð fyrir afgangi á rík­is­sjóði felur fjár­mála­stefnan í sér nokkra slökun á aðhalds­stigi opin­berra fjár­mála þegar tekið hefur verið til­lit til hag­sveifl­unnar. Miðað við grunn­spá bank­ans hefði afkoman þurft að vera sem nemur ½% af lands­fram­leiðslu betri í ár en áformað er í fjár­mála­stefn­unni til að aðhalds­stigið slakni ekki frá því sem það var í fyrra. Áformað er að afkoman batni um ½% af lands­fram­leiðslu á næsta ári og gangi það eftir verður aðhalds­stigið þá orðið svipað og það var í fyrra.