Það hefði veru­lega ókosti og yrði Íslend­ingum dýr­keypt að skipta upp Lands­virkjun og einka­væða hluta hennar. Bent er á þetta í nýlegri skýrslu sem ráð­gjaf­ar­fyr­ir­tækin Intellecon og Reykja­vik Economics unnu fyrir Lands­virkjun. Hærri fjár­magns­kostn­aður, minni stærð­ar­hag­kvæmni, skert samn­ings­staða gagn­vart stór­kaup­endum og auk­inn stjórn­un­ar­kostn­aður eru á meðal hinna nei­kvæðu áhrifa sem slíkar aðgerðir kynnu að hafa að mati skýrslu­höf­unda, hag­fræð­ing­anna Gunnars Har­alds­sonar og Magnúsar Árna Skúla­sonar.

Vill virk­ari sam­keppniBjarni Bene­dikts­son fjár­mála­ráð­herra hefur gert athuga­semdir við að ríkið sé jafn umsvifa­mikið á orku­mark­aði og raun ber vitni og hvatt til auk­innar sam­keppni.

Mynd: Pressphotos

Á und­an­förnum árum hafa ítrekað komið fram hug­myndir um að einka­væða Lands­virkjun eða skipta henni upp og selja hluta hennar. Árið 2016 vann Lars Christensen alþjóða­hag­fræð­ingur skýrslu fyrir Samtök iðn­að­ar­ins þar sem hann lagði til að Lands­virkjun yrði skipt í smærri ein­ingar og seld til einka­að­ila. Í fyrra velti svo Bjarni Bene­dikts­son, fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, því upp á árs­fundi Lands­virkj­unar hvort það þyrfti ekki að koma á virk­ari sam­keppni í orku­geir­anum og gagn­rýndi að „hið opin­bera [væri] yfir og allt um kring á raf­orku­mark­aði“. Ásgeir Mar­geirs­son, for­stjóri HS Orku, brást við með því að hvetja til þess að Lands­virkjun yrði skipt upp í minni ein­ingar; aðeins þannig væri hægt að auka sam­keppni. „Þær eiga ekki allar að vera í rík­i­s­eigu að mínu mati,“ sagði Ásgeir í við­tali við Við­skipta­blaðið. 

Í nýlegri skýrslu, Orku­auð­lindir Íslend­inga og hag­sæld til fram­tíðar, víkja Gunnar Har­alds­son og Magnús Árni að hug­myndum um upp­skipt­ingu og einka­væð­ingu Lands­virkj­unar. Þeir fall­ast á að skipt­ing í smærri ein­ingar geti aukið sam­keppni á heild­sölu- og stórnot­enda­mark­aði. Hins vegar benda þeir á að í ljósi sam­setn­ingar við­skipta­vina Lands­virkj­unar, þar sem 80 pró­sent allrar raf­orku­fram­leiðslu eru seld stórnot­endum, væri ávinn­ingur stórnot­end­anna hlut­falls­lega meiri en aðila á heild­sölu­mark­aði. „Ókost­ur­inn við upp­skipt­ingu Lands­virkj­unar væri líklega hærri fjármagns­kostn­aður, skert stærð­ar­hag­kvæmni, aukin kostn­aður við stjórnun og annan rekstur. Þá má ætla að samn­ings­staða gagn­vart alþjóðlegum stórkaup­endum yrði verri,“ skrifa þeir. 

Bent er á að með opin­beru eign­ar­haldi hafi Lands­virkjun alltaf notið hag­stæð­ari lánskjara en hefðu feng­ist ef fyr­ir­tækið hefði verið í eigu einka­að­ila eða verið skipt í minni ein­ingar. Stór­rekstur raf­orku­fram­leið­enda sé algengt fyr­ir­komu­lag í nágranna­lönd­unum og Svíum og Norð­mönnum hafi ekki þótt til­efni til að skipta upp opin­beru fyr­ir­tækj­unum Statkraft og Vatten­fall. „Einn stærsti kostn­að­ar­liður í rekstri Lands­virkj­unar eru fjármagns­gjöld. Því skiptir höfuðmáli fyrir fyr­ir­tækið að lágmarka kostnað við lántökur en ólíklegt verður að telj­ast að það mark­mið næð­ist með upp­skipt­ingu fyr­ir­tæk­is­ins. Sýnt hefur verið fram á að stærð fyr­ir­tækja, aldur og eign­ar­hald skiptir máli hvað varðar aðgengi að alþjóðlegum fjármagnsmörkuðum og lánskjör.“

Skýrslu­höf­undar reifa ýmis sjón­ar­mið sem jafnan eru talin styrkja mál­stað þeirra sem aðhyll­ast pin­bert eign­ar­hald á raf­orku­fram­leiðslu­fyr­ir­tækjum. Þá svara þeir nokkrum mótrökum einka­væð­ing­ar­sinna, t.d. þeim er lúta að svoköll­uðum umboðs­vanda í rík­is­rekstri, þar sem per­sónu­legir hags­munir stjórn­endur fara ekki saman við hags­muni fyr­ir­tæk­is­ins. „Lengi vel var sá vandi mjög áber­andi í rekstri opin­berra fyr­ir­tækja en nýjar stjórnun­ar­að­ferðir, nýting upplýsinga­tækni ásamt góðum stjórnarháttum hafa dregið veru­lega úr þeim vanda, sam­kvæmt rannsóknum,“ skrifa þeir og vísa meðal ann­ars til rann­sókna fræði­mann­anna Aldo Musacchio og Sergio G. Lazzarini sem hafa sýnt hvernig rík­is­rekin fyr­ir­tæki víða um heim hafa nútíma­væðst og stór­aukið skil­virkni sína á und­an­förnum ára­tugum. „Þannig er vara­samt að bera saman 20. aldar sósíalísk ein­ok­un­ar­fyr­ir­tæki við þjóðar­fyr­ir­tæki ýmissa ríkja nútímans, sbr. þjóðfélags­leg mik­il­væg fyr­ir­tæki í Kína, Brasilíu og víðar.“