Indriði segir fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar vanfjármagnaða og lækkun veiðigjalda óráð

Indriði H. Þor­láks­son, hag­fræð­ingur og fyrr­ver­andi rík­is­skatt­stjóri, segir að fjár­mála­á­ætlun rík­is­stjórn­ar­innar til næstu fimm ára sé van­fjár­mögnuð og geti ekki staðið undir þeirri inn­viða­upp­bygg­ingu og þeim vel­ferð­ar­um­bótum sem boð­aðar voru í stjórnarsáttmála Vinstri grænna, Sjálf­stæð­is­flokks­ins og Fram­sókn­ar­flokks­ins.

Þetta kemur fram í umsögn hans um veiði­gjalds­frum­varp meiri­hluta atvinnu­vega­nefndar Alþingis. Að mati Indriða mun lækkun veiði­gjalda auka enn frekar á þann vanda sem hlýst af fyr­ir­heitum rík­is­stjórn­ar­innar um stór­fellda útgjalda­aukn­ingu sam­hliða skatta­lækk­unum.

Indriði er fyrr­ver­andi aðstoð­ar­maður Stein­gríms J. Sig­fús­sonar í fjár­mála­ráðu­neyt­inu og var á fram­boðs­lista Vinstri grænna fyrir þing­kosn­ing­arnar 2016 og 2017. Hefur flokk­ur­inn litið mjög til skrifa Indriða um skatta- og rík­is­fjár­mál und­an­farin ár, en nú gerir Indriði alvar­legar athuga­semdir við þá veg­ferð sem rík­is­stjórn undir for­ystu Vinstri grænna er á. 

Meiri­hluti atvinnu­vega­nefndar Alþingis, undir for­ystu Lilju Raf­n­eyjar Magn­ús­dóttur þing­konu VG, lagði fram frum­varp um end­ur­reikn­ing veiði­gjalds í síð­ustu viku sem felur í sér að gjaldið mun skila rík­is­sjóði um tveimur millj­örðum minni tekjum í ár en áður var gert ráð fyrir. Með frum­varp­inu eru ann­ars vegar gerðar breyt­ingar á krónu­tölum á hvert kíló­gramm óslægðs afla sem álagn­ing veiði­gjalda miðar við og hins vegar kveðið á um að gjald­skyldir aðilar sem greitt hafa minna en 30 millj­ónir í veiði­gjald njóti rýmri per­sónu­af­sláttar en áður. 

Í umsögn Indriða um frum­varpið svarar hann ýmsum rökum sem færð hafa verið fram til stuðn­ings veiði­gjalds­lækkun. Hann bendir á að yfir 80 pró­sent afla­heim­ilda eru í höndum stórútgerða og því muni lækkun veiði­gjalda að mestu renna til þeirra. Sé ætl­unin að létta undir með litlum og með­al­stórum útgerð­ar­fyr­ir­tækjum væri rétt­ast að veita þeim íviln­anir, svo sem afslátt af veiði­gjöldum, fremur en að „eyða margföldum þeim kostn­aði í íviln­anir til þeirra sem ekk­ert þurfa á þeim að halda“. 

Hér að neðan má lesa umsögn Indriða Þor­láks­sonar í heild.

Mynd: Alþingi.is

Umsögn Indriða H. Þorlákssonar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um veiðigjald, nr. 74/2012, 631. mál á 148. löggjafarþingi 2017-2018 (endurreikningur veiðigjalds).

Frum­varpið felur í sér þrjú efn­is­at­riði; fram­leng­ingu heim­ildar til álagn­ingar veiði­gjalda, almenna lækkun veiði­gjalda og sértæka lækkun veiði­gjalda til lítilla útgerða.

Samkvæmt grein­ar­gerð með frum­varp­inu er meg­inástæða fyrir tillögu um lækkun veiði­gjalda sú að afkoma grein­ar­innar hafi versnað og veiði­gjöldin séu of íþyngj­andi. Sú stað­hæf­ing er ekki rökstudd með full­nægj­andi hætti og ekki er birt neitt talna­efni henni til stuðn­ings.

Almennar forsendur fyrir breytingu á veiðigjöldum

Veiðigjöldum er ætlað að skila þjóðinni a.m.k. hluta af þeirri rentu sem fisk­veiði­auð­lindin skapar og er réttmæt eign þjóðar­innar en ekki þeirra sem fengið hafa einkarétt til að fénýta hana. Þessi renta er auð­reikn­an­leg á grund­velli þeirra yfir­grips­miklu og nákvæmu gagna sem liggja fyrir í skýrslum hag­stof­unnar Hagur veiða og vinnslu. Á grund­velli þeirra má með mik­illi vissu áætla fisk­veiði­rent­una á árinu 2016:

EBIDTA án veiði­gjalda hefur frá hruni til 2015 verið á bil­inu 65 til 90 millj­arðar króna. en er 62 millj­arðar króna á árinu 2016. Veiðigjöldin á árum 2012 til 2014 voru 11 - 12% af EBIDTA en lækk­uðu í um 7% 2015 og um 10% 2016. Auð­lind­arenta allt frá hruni til 2015 var á bil­inu 40 - 60 millj­arðar króna. en var á árinu 2016 um 32 millj­arðar króna. og veiði­gjöldin voru 17 - 21% rent­unnar á árunum 2012 til 2014, um 12% á árinu 2015 og um 19% á árinu 2016. Þótt afla­brestur á árinu 2016 og geng­is­þróun hafi dregið nokkuð úr dæmafáum hagn­aði sjávarútvegs á árunum á undan er langt frá því að rök standi til þess að lækka veiði­gjöldin umfram það sem þau gerðu sjálfkrafa vegna eðlis síns ef horfið væri frá þeirri raka­lausu breyt­ingu sem gerð var á reikni­grunni þeirra á árinu 2014. Afkomu­breyt­ingar í grein­inni hafa ekki orðið til þess að auka hlut ríkis­ins í auð­lind­arent­unni og veiði­gjöldin sem hluti af EBIDTA hefur lækkað.

Helstu orsakir breyttrar afkomu 2016 eru minna afla­magn og styrk­ing gengis krónunnar um tíma. Þessi áhrif eru þó gjarnan ofmetin eins og bent er á hér síðar því litið er fram hjá áhrifum til lækk­unar á kostn­aði. Með hlið­sjón af þeim breyt­ingum á þessum liðum sem þegar eru þekkt, m.a. veik­ingar á krónunni má fast­lega gera ráð fyrir að auð­lind­arenta af fisk­veiðum á næstu árum verði ekki undir 40 millj­arðar króna. en líklega nokkuð hærri.

Veiðigjöld frá 2013 hafa verið á bil­inu 5 - 10 millj­arðar króna. eða frá 10% og upp í 20% af auð­lind­arent­unni. Hlutur útgerð­ar­innar hefur verið 80 - 90%. Í reynd er þó hlutur ríkis­ins mun minni því útgjöld þess af starf­semi sem beinlínis er vegna sjávarútvegs eru varla minni en 5 millj­arðar króna. á ári sem ættu í reynd að vera gjald­færð hjá sjávarútveg­inum. Nettóhlut­deild þjóðar­innar í auð­lend­arent­unni hefur því í reynd verið á bil­inu 0 - 10%.

Tillögur um breyt­ingar á veiði­gjöldum verða ekki rökstuddar með því að afkoma sjávarútvegs sé í hættu og þær verða ekki metnar nema með því að svara þeirri spurn­ingu hversu stór hluti auð­lind­arent­unnar eigi að renna til eig­anda auð­lind­ar­innar, þjóðar­innar, og hversu mikið á að renna í vasa eig­enda útgerð­ar­fyr­ir­tækja sem þegar hefur verið reiknuð rífleg ávöxtun á rekstr­ar­eignir sínar í dæm­inu hér að framan.

Í grein­ar­gerð með frum­varp­inu og málflutn­ing tals­manna þess er einnig drepið á ýmis önnur atriði sem ætluð eru til að styðja við þörf á því eða réttlæta það.

Gengi íslensku krónunnar og afkoma sjávarútvegs

Í umræðu síðustu ára um áhrif gengis á afkomu sjávarútvegs hefur verið látið í veðri vaka að lækkað afurða­verð í íslenskum krónum sé að mestu tap sjávarútvegs­ins. Svo er þó ekki nema að hluta. Sjávarútveg­ur­inn einkum hjá stórfyr­ir­tækj­unum er að veru­legu leyti starf­ræktur í erlendum gjald­miðli. Tekjur hans eru í erlendum gjald­miðli og stórir kostn­að­ar­liðir hans eins og olíur og ýmis önnur aðföng eru í erlendum gjald­miðlum sem og fjármagn­kostn­aður að miklu leyti. Við það bæt­ist að stór hluti launa­kostn­aðar lækkar með sterkaru krónur vegna hluta­skipta­kerf­is­ins. Þetta þýðir að lækkun tekna í íslenskum krónum vegna styrk­ingar krónunnar fylgir einnig lækkun aðfanga­kostn­aðar, fjármagns­kostn­aðar og launa­kostn­aðar í íslenskum krónum.

Hækkun eða lækkun veiðigjalda

Því hefur verið haldið fram að í reynd sé ekki verið að lækka veiði­gjöld heldur jafn­vel að hækka þau vegna þess að veiði­gjalda­nefnd myndi lækka þau enn frekar ef ekk­ert yrði að gert. Er þá vísað til þess að það reglu­verk sem hún vinnur eftir sé ónýtt sem er út af fyrir sig rétt. Reikni­stofn veiði­gjalda er nú svo­kall­aður EBT eða hreinn hagn­aður sem á engan hátt lýsir raun­veru­legri rekstr­ar­af­komu en er háður alls konar fjármálag­ern­ingum og bókhalds­að­gerðum sem eru afkomu sjávarútvegs óvið­kom­andi auk þess að geng­is­breyt­ingar koma fram í froðu­færslum sem brengla afkomu­mynd­ina eins og reyndar er við­ur­kennt í grein­ar­gerð­inni og hefur komið fram í óeðlileegum sveiflum á síðustu árum. Þessir gallar verða ekki lag­færðir með hrað­ara upplýsinga­vinnslu eins og ætla mætti af grein­ar­gerð­inni. Það er ekk­ert betra að gera vit­leysu í rauntíma í stað þess að gera hana síðar. Þessi galli leiðréttist ekki nema með því að breyta reikni­grunni veiði­gjalda og tak upp EBIDTA eða auð­lindaarð sem væri enn betra.

Önnur rök fyrir því að ekki sé verið að lækka veiði­gjöldin er tilvísun í að í ósam­þykktri ríkis­fjármálaáætl­un­inni sé gert ráð fyrir þess­ari lækkun. Það bendir til þess að til­gangur með frum­varp­inu sé það að búa í hag­inn fyrir þá lækkun ríkis­tekna sem stefnt er að í þeirri áætlun. Ríkis­fjármálaáætl­un­ar­til­lagan er van­fjármögnuð og mun ekki standa undir þeim umbótum í vel­ferð­armálum og upp­bygg­ingu inn­viða sem boðuð voru í stjórnarsáttmálanum. Lækkun veiði­gjald­anna mun enn auka á þann vanda.

Til að meta hvort verið sé að lækka eða hækka veiði­gjöld er best að líta á ein­faldar stað­reyndir. Veiði­gjald á hvert kg. af þorski er nú 21 króna og 69 aurar. Samkvæmt frum­varp­inu verður það 16 krónur og 45 aurar.

Veiðigjöld og fjárfesting

Sú mantra að veiði­gjöldin hamli fjárfest­ingu og fram­þróun í sjávarútvegi lifir góðu lífi í öllu andófi við veiði­gjöld. Lítil rök fyrir eru þeirri stað­hæf­ingu. Fjárfest­ing á að ráðast af arð­semi hennar. Arðsemi í sjávarútvegi er meiri en í öðrum atvinnu­greinum hér á landi og getur slíkt leitt til offjárfest­ingar, einkum þegar litið er til þess að afla­magnið er tak­markað. Nýfjárfest­ingar í sjávarútvegi eru eins og eðli­legt er að veru­legu leyti fjármagn­aðar með lánum en rekstr­ar­hagn­að­ur­inn hefur verið not­aður til arð­greiðslna eða fjárfest­inga í óskyldri starf­semi. Of lág veiði­gjöld stuðla þannig að því að ein­ok­un­ar­að­staða í sjávarútvegi verður í reynd til þess að aðrar greinar atvinnulífs fær­ast í vax­andi mæli í hendur þess­ara sömu aðila og hagn­ast hafa á nýtingu fisk­veiði­auð­lindar þjóðar­innar.

Veiðigjöld, samþjöppun og ívilnanir vegna smærri fyrirtækja

Því er einnig haldið fram að hátt veiði­gjald sé líklegt til að auka sam­þjöppun í grein­inni og gera litlum fyr­ir­tækjum erfitt fyrir. Flest bendir þó til hins gagn­stæða. Verð og leigu­verð á kvóta er háð veiði­gjaldi. Með hækkun þess minnka framtíðar­tekjur hand­hafa kvótans og þar með lækkar verð á honum og leigu­verðið, sem hvort tveggja ætti að koma sér vel fyrir smærri útgerðir og kvótalausar útgerðir.

Sé hagur smærri útgerða eða atvinnu­staða þeirra byggð­ar­laga sem treysta á þá með þeim hætti að það kalli á aðgerðir af hálfu hins opin­bera eiga þær að snúa beint að þeim t.d. með ríflegum afsláttum af veiði­gjalda fyrir smáútgerðir en ekki í því að eyða margföldum þeim kostn­aði í íviln­anir til þeirra sem ekk­ert þurfa á þeim að halda. Yfir 80% afla­heim­ilda eru í höndum stórútgerða. Fram hjá því verður ekki kom­ist að lækkun veiði­gjalda lendir í sama mæli hjá þessum stóru aðilum. Framhjá því á ekki heldur að líta að veiði­gjöld eru skattur á eig­endur útgerð­ar­fyr­ir­ækj­anna hvar svo sem skip þeirra eru skráð eða landa aflað.

Lokaorð

Það er vissu­lega nauð­syn­legt að bregð­ast við því að laga­heim­ild til álagn­ingar veiði­gjalda rennur út í lok fisk­veiðiársins eða um áramót og það má vera að nauð­syn­legt sé að bregð­ast þurfi við rekstr­ar­vanda lítilla útgerða. Hvort tveggja er unnt að gera án þess að ákveða um leið að ráðast í lækkun almennra veiði­gjald sem engin rök standa til að sé nauð­syn­leg eða æski­leg. Efni frum­varps­ins ætti því eingöngu að kveða á um að veiði­gjöld þau sem nú eru í gildi hald­ist óbreytt til ársloka auk þess að inn­leiða íviln­anir til smáútgerða að því gefnu að þær séu óhjákvæmi­legar.