Væri ég spurður hvers vegna ég ætli að segja Já þann 29. ágúst yrði svar mitt: Að sjálfsögðu. Það er eðlilegt svar við því hvort einhver vilji fá tæmandi upplýsingar áður en stór ákvörðun er tekin. Með Neii, jafnvel þótt ég teldi mig vita allt sem máli skipti, væri ég að ganga á rétt þess sem ekki telur sig vita allt en vill taka upplýsta ákvörðun.

Málflutningur hins sérkennilega bandalags gegn því að skoðuð verði aðild okkar að samstarfi Evrópuþjóða, sem fært hefur þeim og okkur, hagsæld og frið á síðustu áratugum, er ekki upplýsandi en gengur að mestu út á það að setja Ísland á háan hest en ófrægja Evrópuríkin. Til þess er réttu máli hallað, staðreyndum snúið á hvolf og allt reynt til að láta svo líta út að í ESB löndunum sé eymdarástand og þar sé á fallanda fæti. Meðal annars hefur verið vitnað til nærri 20 ára skrifa Paul Krugman nóbelsverðlaunahafa í hagfræði. Hann var vissulega gagnrýninn á upptöku evru á sínum tíma og viðraði efasemdir um kosti hennar fyrir Ísland eftir hrunið. En hann hefur það umfram ýmsa aðra að læra af reynslunni og mat hans á stöðu ESB í dag kemur fram í skrifum hans á Substack 5. júlí síðastliðinn:

“Europe is an economic superpower that has given its residents extraordinarily good lives both by historical standards and compared with the rest of the world. Yes, Europeans have smaller houses and cars than Americans do. Many of them also, as everyone has lately become aware, lack air conditioning. But they have much more economic security than most Americans, lower economic inequality, longer life expectancy, and more leisure time.”

Þessari staðhæfingu Krugman verður ekki andmælt með rökum. Innan EU er að finna meiri hagsæld, meiri félagslegan jöfnuð, betri almannatryggingar, meiri neytendavernd, betri vinnurétt en annars staðar svo og réttarkerfi byggt á mannréttindum og jafnrétti. Svæði þetta er með um 500 milljón íbúa og utan þess eru fá lönd sem geta borið sig saman við það. Krugman lítur ekki eingöngu til efnahagslegrar stöðu, svo sem VLF og hagvaxtar, heldur lífsgæða almennt. Það sjónarhorn hefur ekki fengið verðugan sess í umræðunni um ESB.

Það er ekki undarlegt að efnahagsmál séu ofarlega á blaði í umræðu um EU en hafa þarf í huga að starf ESB og forvera þess hefur snúist um margt fleira. Upphaflegur tilgangur með því var að skapa vettvang fyrir samvinnu ríkja í Evrópu að sameiginlegum hagsmunamálum og hverfa frá þeirri átakahefð sem hrjáði álfuna í margar aldir og leiddi æ ofan í æ til blóðugra styrjalda sem stóðu árum og áratugum saman og kostuðu milljónatugi mannslífa. Hugsjónin um samvinnu í stað átaka mótar starf ESB enn í dag og kemur fram með ýmsum hætti. Meðal annars bera ýmsar reglur þess um efnahagsmál og viðskipti þess merki að tekið sé tillit til menningar, mannréttinda og lýðræðis. Þessa mikilvægu þætti ESB-samstarfsins þarf að ræða samhliða hinum efnahagslegu.

Menning og þjóðmenning

Viðhorf ESB til menningarmála kemur víða fram í reglum og starfsháttum þess þar sem tekið er tillit til sérstöðu aðildarþjóðanna og minnihlutahópa innan þeirra. Meðal annars með því að hafa tungumál þeirra í heiðri, virða menningarlega arfleifð þeirra og styrkja þjóðlega menningarstarfsemi á mörgum sviðum. Varðveisla menningarlegs fjölbreytileika er eitt af markmiðum sambandsins ólíkt því sem víða má sjá hjá ýmsum stórveldum sem leynt eða ljóst hafa stefnt að einsleitni á þessu sviði.

Þjóðir innan ESB eru mismunandi í menningarlegu tilliti en margt bindur þær einnig saman í þeim efnum. Tungumál margra þeirra eiga sér sameiginlegar rætur og menningarlegar arfleifðir hafa fléttast saman öldum saman og teygjast víða um álfuna óháð landamærum. Byggingarlist, bókmenntir og aðrar listir eru þjóðlegar en jafnframt mótaðar af nánd við aðrar þjóðir og aðra menningarheima.

Ísland á ríka þjóðlega menningarhefð sem einnig á sér rætur í menningararfi sem er sameiginlegur öðrum þjóðum. Augljósust eru þessi tengsl við skandinavísku þjóðirnar en þær eiga sér síðan sterkan sameiginlegan grunn með öðrum Evrópuþjóðum, einkum á germönsku málsvæðunum en einnig rómönskum og engilsaxneskum og finna má slík tengsl við flestar þjóðir innan sambandsins.

Í menningarlegu tilliti á Ísland heima í Evrópu og óhætt er að fullyrða að framtíð íslenskrar menningararfleifðar er hvergi betur komið en í samstarfi við þær þjóðir sem okkur standa nærri í þessum efnum og samtök þeirra sem leggja áherslu á varðveislu menningarlegs fjölbreytileika.

Siðferði og mannréttindi

Ferdinand von Schirach, mannréttindalögfræðingur, leggur í einni bóka sinna út af orðum rithöfundarins Eric Kästner: „Fortíðin verður að segja frá og við verðum að hlusta”. Með því getum við skilið hvernig við urðum að því sem við erum. Í þróun mannsins til vitsmunaveru hafi allt bent til þess að hann myndi hegða sér eins og forfeður hans. Samkvæmt frumskógarlögmálinu myndi hann nota aukna hæfni til þess að drepa hina minni máttar. En við gerðum allt annað. Við mótuðum siðfræði og settum okkur reglur sem byggja ekki á forgangi hins sterka heldur á því að vernda hinn minni máttar. Með því urðum við fyrst mannlegir. Þessi siðfræði birtist í Mannréttindayfirlýsingu SÞ, Magna Carta í Englandi, Bill of Rights í Bandaríkjunum, Declaration des Droits de l´Homme et de Citoyen í Frakklandi, í stjórnarskrám flestra lýðræðisríkja og í Mannréttindasáttmála Evrópu.

En það hefur reynst þjóðum heims erfitt að lifa samkvæmt þessari siðfræði og mannréttindi eru ekki virt eða jafnvel forsmáð víða um heim. Ljós blettur í þessu efni eru ríkin innan ESB en sambandið gerir þá kröfu til aðildarríkjanna að þau virði mannréttindi og haldi uppi réttarkerfi sem tryggi öllum borgurum þau réttindi og frelsi sem eru skilgreind í Mannréttindasáttmálanum svo sem rétt til lífs og frelsis, til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi, friðhelgi einkalífs, og tjáningar-, trú- og félagafrelsi svo dæmi séu tekin. Utan Evrópu eru ekki mörg ríki sem uppfylla þær réttindakröfur sem þessi sáttmáli gerir. Helst eru það ríki sem byggðust af innflytjendum frá Evrópu og hafa í þessum efnum fylgt þeirri þróun sem þar hefur orðið en dæmin sýna að ekki þarf mikið til að út af bregði í þeim efnum.

Ísland hefur skipað sér í hóp þeirra ríkja sem lengst hafa náð í mannréttindamálum og á í þeim efnum samleið með ríkjunum í ESB. Þau eru sameiginlega stærstu samtök heims sem starfa á grundvelli mannréttinda og lýðræðislegra stjórnarhátta. Ísland á heima í þeim samtökum sjálfs sín vegna og til styrktar málefnum sem því miður sæta ógnunum utan frá og innan.

Ísland á heima í Evrópu

Þegar kemur að því að ræða aðild Íslands að ESB á umræðan ekki að takmarkast við efnahagsleg áhrif og hagvöxt. Velferð og velsæld liggja í svo mörgu öðru. Jafnrétti, félagslegt réttlæti og öryggi eru þar á meðal en einnig menningarleg verðmæti, mannréttindi, réttarfar og lýðræði. Þess vegna eigum við að segja Já í atkvæðagreiðslunni 29. ágúst og taka okkur svo tíma til að ræða allt sem tengist aðild að ESB með opnum huga og með almannaheill að leiðarljósi.