Hjól viðskiptalífsins á Íslandi væru bæði minni og snerust hægar ef ekki hefði verið samið um aðgang okkar að hinum sameiginlega evrópska markaði með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið (EES) fyrir rúmum þrjátíu árum. Þrátt fyrir að samningurinn hafi fært okkur mikil efnahagsleg umsvif, hagvöxt, lagalegar umbætur og betra reglugerðarumhverfi þá hefur íslensk viðskiptasnilld einnig valdið skaða inni á hinum stóra markaði sem fáir hér vilja kannast við.
Það að hleypa reynsluminnstu bankamönnum heims frá minnsta myntsvæði heims inn á hinn stóra sameiginlega evrópska markað sem leyfði þeim að kaupa þar og opna bæði banka og bankaútibú kostaði nokkur Evrópulönd heilmikla fjármuni og ómælda vinnu embættismanna í stjórnsýslu og bankaeftirlitsstofnunum þeirra. Fjármálasnillingarnir íslensku sem vildu byggja hér upp alþjóðlega fjármálamiðstöð í samræmi við atvinnustefnu þáverandi stjórnvalda, létu sér mögulega dreyma um að Ísland yrði aflandseyja með fínum aðgangi að evrópskum fjármálamarkaði en undanþágu frá því að uppfylla sum skilyrðin sem væru …
EES-samningurinn hefur reynst Íslandi vel á mörgum sviðum og skapað fyrirtækjum og almenningi aðgang að innri markaði Evrópu. Hann hefur þó einnig ákveðna veikleika sem að mínu mati verða sífellt meira áberandi eftir því sem samfélagið verður flóknara.
Ein helsta áskorunin er sú að innleiðing nýrrar ESB-löggjafar í EES getur tafist um mörg ár, stundum jafnvel áratug. Á meðan þróast regluverk innan ESB hratt á sviðum sem skipta samkeppnishæfni þjóða sífellt meira máli, svo sem orkumálum, loftslagsmálum, netöryggi, gervigreind, gagnavernd og neytendavernd. Langar tafir geta því dregið úr samkeppnishæfni og gert íslenskri stjórnsýslu erfiðara fyrir að fylgja þróuninni.
Í litlu landi eins og Íslandi er óraunhæft að byggja upp sérfræðiþekkingu á öllum þeim sviðum sem nú falla undir EES-samstarfið. Því skiptir miklu máli að geta leitað aðstoðar og byggt á þeirri þekkingu sem verður til í Evrópu þegar ný löggjöf er mótuð. Reynslan sýnir hins vegar að þegar Ísland hefst handa við innleiðingu mörgum árum síðar eru þeir vinnuhópar og sérfræðinet sem unnu að reglunum í Evrópu oft löngu komin að öðrum verkefnum. Þá verður erfiðara að fá aðstoð, fá skýringar á markmiðum laganna, skilja þann sveigjanleika sem reglurnar bjóða upp á og nýta reynslu annarra ríkja.
Ég hef sjálfur farið yfir fjölmörg mál í samráðsgátt stjórnvalda undanfarin ár, einkum á sviði orku- og loftslagsmála. Þar hef ég oft fengið á tilfinninguna að íslensk stjórnsýsla glími við skort á sérþekkingu þegar kemur að innleiðingu flókins ESB-regluverks. Það birtist meðal annars í því að erfitt reynist að útskýra markmið laganna, meta hvaða aðlögun hentar íslenskum aðstæðum og gera grein fyrir þeim valkostum sem reglurnar í raun heimila.
Þetta er ekki endilega gagnrýni á starfsfólk ráðuneyta. Þvert á móti tel ég að vandinn felist fyrst og fremst í því að fámenn stjórnsýsla getur ekki haft sérfræðinga á öllum þeim sviðum sem nú heyra undir EES. Á sama tíma er samkeppni um sérfræðinga hörð og einkageirinn getur oft boðið hærri laun en hið opinbera. Það gerir enn erfiðara að byggja upp varanlega sérþekkingu innan stjórnsýslunnar.
Þess vegna tel ég að ef Ísland ætlar að vera áfram í EES til lengri tíma þurfi að styrkja sjálft EES-ferlið. Það þarf að stytta innleiðingartíma, efla sérþekkingu innan stjórnsýslunnar og skapa íslenskum sérfræðingum mun betri aðgang að norrænum og evrópskum sérfræðinetum strax á meðan ný löggjöf er í mótun. Það er líklega hagkvæmasta leiðin fyrir lítið ríki til að bæta gæði innleiðingar og styrkja samkeppnishæfni landsins.
Hér tel ég einnig mikilvægt að hafa í huga að staða Íslands og Noregs er ekki sú sama. Noregur hefur á mörgum sviðum, ekki síst í orkumálum, byggt upp afar öfluga stjórnsýslu og mikla sérfræðiþekkingu í áratugi. Jafnfram hafa Norðmenn iðulega þróað löggjöf sem oft stendur jafnfætis ESB löggjöfinni. Þar getur löng innleiðingartöf haft minni áhrif en á Íslandi, þar sem stjórnsýslan er miklu fámennari og þarf oftar að sækja sér þekkingu út fyrir landsteinana.
Þetta er ástæða þess að mér finnst umræðan um ESB ekki aðeins eiga að snúast um fullveldi eða aðgang að mörkuðum. Hún þarf einnig að snúast um það hvernig lítið ríki tryggir sér bestu mögulegu þekkingu, bestu stjórnsýsluna og löggjöfina og sem mesta samkeppnishæfni í sífellt flóknari heimi.
Fyrir lítið land er erfitt að hafa sérfræðinga á öllum sviðum, en með inngögnu ESB yrði mun auðveldara að taka virkan þátt í lagasmíð ESB frá byrjun, sem er lang besta leðin til að öðlast nauðsynlega þekkingu og skilning á nýrri löggjöf. Þannig má með markvissri þátttöku í norrænum og ESB sérfræðinetum bæði bæta gæði innleiðingar og stytta tímann frá því að reglur eru samþykktar þar til þær eru innleiddar hér á landi. Þessi leið, með þátttöku ESB, er hagkvæmasta leiðin til að styrkja íslenska stjórnsýslu, efla lagasmíð og samkeppnishæfni Íslands.