Heimilislaus einstaklingur leitaði að jafnaði vikulega á bráðamóttökuna undanfarin fimm ár. Þetta er á meðal þess sem kemur fram í nýrri skýrslu Rótarinnar.

Þar kemur fram að heimilislausir leita meðal annars á bráðamóttöku vegna þess að þeir hafa ekki í önnur hús að venda og úrræði skortir fyrir þennan hóp. Flestar komur eiga sér stað á meðan neyðarskýli borgarinnar voru lokuð, en þau eru opin frá 17 síðdegis og til klukkan tíu að morgni næsta dags.

Hátt hlutfall koma sé án innlagnar, heildarkostnaður verulegur og byrði vegna geð- og vímuefnatengds vanda mikil. „Þetta mynstur bendir til þess að bráðamóttakan gegni í mörgum tilfellum hlutverki sem viðkomustaður fyrir einstaklinga með flókinn og langvinnan vanda, þar sem skortur er á samfellu í þjónustu og viðeigandi úrræðum utan spítalans,“ segir í skýrslunni.

Í meðfylgjandi yfirlýsingu segir að Rótin hafi um árabil bent á að fólk í heimilisleysi mæti margvíslegum þröskuldum í heilbrigðiskerfinu. Lítið hafi hins vegar legið fyrir um hvaða áhrif þessir þröskuldar hafa á nýtingu heilbrigðisþjónustu og hvaða kostnaður fellur til þegar fólk fær ekki viðeigandi þjónustu fyrr og leitar þar af leiðandi í auknum mæli í bráðaþjónustu. 

Komu að meðaltali þrisvar á ári 

Rannsóknin náði til einstaklinga sem nýta sér gistiskýli Reykjavíkurborgar og sækja bráðaþjónustu Landspítalans.

Á fimm ára tímabili komu 621 einstaklingur, eða tæplega 60 prósent þessa hóps, á bráðamóttökuna, samtals 9.491 sinnum. Langflestir, eða 72 prósent, leituðu til bráðamóttökunnar í Fossvogi en 27 prósent sóttu geðþjónustu við Hringbraut. Meðalfjöldi koma var 15 á einstakling, en sá sem kom oftast átti 292 komur á bráðamóttöku á þessu fimm ára tímabili, eða einu sinni í viku í hverjum mánuði í fimm ár.

Í um 80 prósent tilvika leiddu komur ekki til innlagnar. „Þessi niðurstaða gæti bent til þess að stór hluti koma endurspegli ekki bráð læknisfræðileg veikindi heldur aðstæður sem tengjast félags- og kerfislægum þáttum, svo sem húsnæðisóöryggi, skorti á dagþjónustu og takmörkuðu aðgengi að samþættri geð- og félagsþjónustu.

Svipuðu mynstri hefur verið lýst í evrópskum rannsóknum á notkun heilbrigðisþjónustu meðal fólks sem býr við heimilisleysi í löndum með almennt aðgengi að heilbrigðiskerfinu, þar sem bráðaþjónusta verður oft fyrsta eða eina aðgengilega heilbrigðisþjónustan.

Þessa túlkun styðja einnig upplýsingar úr ársskýrslum Konukots, þar sem árið 2024 var hringt 107 sinnum á sjúkrabíl. Í flestum tilvikum var hringt á sjúkrabíl vegna líkamlegrar heilsu gesta en einnig vegna ofskömmtunar. Þetta bendir til þess að heilbrigðisþarfir þessa hóps komi oft fram utan hefðbundinnar heilbrigðisþjónustu og leiði ítrekað til notkunar bráðaþjónustu og viðbragðskerfa,“ segir meðal annars í skýrslunni.

Konur líklegri til að búa við falið heimilisleysi

Sjónum var sérstaklega beint að heimilislausum konum. „Þótt gagnasafn rannsóknarinnar byggi á skráningum einstaklinga sem nýttu neyðarskýli er ljóst að slíkar skrár ná ekki utan um allar birtingarmyndir heimilisleysis,“ segir í skýrslunni. Heimilisleysi sé fjölþætt og rannsóknin hafi ekki náð til falins heimilisleysis og ótryggra búsetuforma.

„Þetta á sérstaklega við um konur sem rannsóknir sýna að eru líklegri til að búa við falið heimilisleysi og leita síðar til heilbrigðisþjónustu þegar vandi er orðinn alvarlegur. Þetta kann að skýra að hluta hvers vegna konur eru færri í gagnasafninu. Þrátt fyrir það sýna niðurstöðurnar að heilbrigðisþjónustunotkun og kostnaður meðal þeirra sem komu fram í gagnasafninu var verulegur.“

Alls áttu 169 konur samtals 3.027 komur. Meðaldvöl þeirra á bráðamóttöku var 7,1 klukkustund, eða um 40 mínútum lengri en hjá körlum.

Fjöldi kvenna sem leitaði á bráðamóttöku var svipaður á milli ára en komum fjölgaði jafnt og þétt með árunum. „Í því samhengi hafa húsnæðismiðaðar nálganir reynst sérstaklega mikilvægar fyrir konur, meðal annars vegna þess að þær auka öryggi þeirra og þannig eru þær síður útsettar fyrir ofbeldi.“

Konur koma oftar eftir líkamsárás

Algengustu ástæður fyrir komum kvenna voru andleg vanlíðan, verkir, sýkingar og slappleiki, líkamsárás, lyfjaeitrun og áfengis- og vímuefnatengdur vandi.

Alls leituðu konur 94 sinnum til bráðamóttökunnar á þessu tímabili vegna líkamsárása og í þremur tilvikum voru konur lagðar inn í kjölfarið.

Sjaldgæfara var að karlar leituðu til bráðamóttöku vegna líkamsárása. Algengustu ástæður fyrir komum þeirra voru andleg vanlíðan, verkir, sýkingar og áfengis- eða vímuefnavandi. Flestir sem leituðu til bráðamóttöku úr hópi heimilislausra voru greindir með geð- eða atferlisraskanir, einkum tengdar áfengis- og vímuefnavanda.

Kostnaðarsamt úrræði 

Heildarkostnaður vegna komu heimilislausra á bráðamóttöku án innlagnar nam um 645 milljónum króna á rannsóknartímabilinu. Kostnaður tengdist sérstaklega geðröskunum.

Árið 2024 var meðalkostnaður hverrar komu um 106 þúsund krónur. Á því ári áttu heimilislausar konur 532 komur, sem samsvarar 56,4 milljónum króna í heildarkostnað það ár.

Þegar heildarkostnaður var greindur vegna innlagna, að meðtöldum tíma á bráðamóttöku, nam hann um 4,6 milljörðum króna. Samanlagður uppreiknaður kostnaður tímabilsins nam 5,7 milljörðum á verðlagi í júlí 2025, eða 1,1 milljarði á ári að meðaltali.

Heimilisleysi sem heilbrigðisvandi 

„Kostnaðargreining rannsóknarinnar bendir til þess að lítill hópur einstaklinga virðist standa að baki stórum hluta heildarkostnaðar. Niðurstöðurnar sýna jafnframt að stór hluti kostnaðar tengist geð- og atferlisröskunum, áverkum og greiningum sem flokkast undir „þætti er hafa áhrif á heilbrigðisástand og samskipti við heilbrigðisþjónustu“.

Slík kostnaðardreifing er talin tengjast endurteknum komum, langvinnum heilsufarsvanda og erfiðleikum við útskrift og eftirfylgni þegar einstaklingar búa við ótryggt húsnæði,“ segir í skýrslunni. Í því ljósi megi túlka niðurstöður rannsóknarinnar sem vísbendingu um að skortur á stöðugleika í húsnæði og þjónustu geti haft veruleg áhrif á nýtingu bráða- og leguþjónustu.

Í yfirlýsingu Rótarinnar segir að niðurstöðurnar bendi til þess að markviss fjárfesting í samþættri þjónustu, lágþröskuldaúrræðum í heilbrigðisþjónustu og húsnæðismiðuðum lausnum geti allt í senn bætt lífsgæði fólks og stuðlað að hagkvæmari nýtingu heilbrigðiskerfisins.

Á meðan ekki sé verið að greina reglulega þjónustunotkun og kostnað í heilbrigðiskerfinu, sé hætta á að „dýrustu úrræðin verði notuð þegar einfaldari, mannúðlegri og árangursríkari þjónusta getur komið í veg fyrir að fólk þurfi að leita á bráðamóttöku eða leggjast inn á sjúkrahús. Niðurstöðurnar opna á tækifæri fyrir kerfið til að gera betur í þjónustu við þennan jaðarsetta hóp, bæta þjónustuna, skýra verkferla og þar með lækka kostnað“.

Túlka megi niðurstöður rannsóknarinnar í samhengi við húsnæðismiðaðar nálganir, en rannsóknir hafi sýnt að þegar stöðugt húsnæði og viðeigandi stuðningur er í boði dregur úr endurkomum á bráðamóttöku. „Þótt slík íhlutun sé ekki metin beint í þessari rannsókn, samræmast niðurstöður hennar þeirri ályktun að skortur á húsnæðisöryggi sé lykilþáttur í þeirri notkun þjónustu sem hér er lýst.“

Heimilisleysi sé ekki einungis félagslegt vandamál heldur einnig mikilvægt heilbrigðismál.