Það kom líklega mörgum Dönum, sem horfðu á umræður leiðtoga flokkanna á sjónvarpsstöðinni TV2, kvöldið fyrir kjördag, á óvart hve sammála þeir voru varðandi eitt málefni: að draga úr svínaeldi í Danmörku og bæta aðbúnað í svínabúum. Af fulltrúum 12 flokka (sem allir fengu síðan kjörna fulltrúa í kosningunum) voru einungis tveir sem lýstu sig andsnúna því að draga úr framleiðslunni, það voru fulltrúar Venstre og Danmarksdemokraterne.

Venstre, sem er hægri flokkur, þrátt fyrir nafnið, hefur alla tíð frá stofnun árið 1870 haft sterk tengsl við danska bændur og landbúnað og ætíð lagst gegn öllum hugmyndum um niðurskurð í landbúnaði og fækkun bænda. Danmarksdemokraterne, sem Inger Støjberg (sem áður var í Venstre) stofnaði árið 2022, leggur mikla áherslu á mikilvægi dreifbýlisins, einkum landbúnaðarins.

Antonius

Árið 1976 setti kjötvinnslufyrirtækið Danish Crown á markaðinn svínakjötsafurðir undir nafninu Antonius. Egypskur munkur (fæddur 251), Antonius að nafni, var verndardýrlingur egypska svínastofnsins og þess vegna þótti Danish Crown tilvalið að nota nafnið á þessa úrvalsafurð, eins og komist var að orði í auglýsingum og kynningum.

Antonius-grísirnir eru af sérstökum svínastofni (Durac), gylturnar, og grísirnir, hafa meira pláss í húsunum og grísirnir eru ekki halaklipptir eins og annars er algengast. Í stuttu máli sagt búa Antonius-svínin, bæði gyltur og grísir, við betri aðbúnað en yfirleitt tíðkast. Eftir slátrun hanga skrokkarnir í að minnsta kosti þrjá sólarhringa sem gerir kjötið meyrara.

„Framleiðslukostnaðurinn“ á Antonius-grísunum er hærri en á hefðbundnum búum og það endurspeglast í verðinu á afurðunum. Þótt Antonius-afurðirnar hafi frá upphafi átt sér dyggan hóp viðskiptavina var við ramman reip að draga. Danskur almenningur hefur lengst af frekar horft á verðmiðann á purusteikinni í kæliborðinu en að velta fyrir sér ástandinu á svínabúunum og líðan grísanna.

Breyting

Fram til þessa hafa danskir stjórnmálamenn, eins og aðrir, ekki verið sérlega uppteknir af velferð danska svínastofnsins, í það minnsta ekki í opinberri umræðu. Sú umræða hefur hins vegar smám saman verið að breytast og umfjöllun um dýravelferð orðið meira áberandi í fjölmiðlum, sú umræða hefur líka náð inn í þingsali. Eins og nefnt var í  upphafi þessa pistils var svínaeldi, ásamt vatnsbúskap Dana, mjög áberandi í kosningabaráttunni en þetta tvennt er nátengt.

30 milljónir

Miðað við höfðatölu fæðast hvergi í veröldinni jafnmargir grísir og í Danmörku. Danir eru rétt rúmlega 6 milljónir en þar í landi koma árlega um 40 milljónir grísa í heiminn. Fjórðungur þessara 40 milljóna kemur dauður í heiminn eða drepst fljótlega eftir fæðingu, 30 milljónir komast á legg.

Árlega borðar hver Dani að meðaltali um 95 kíló af kjöti, þar af eru 44 kíló af ferfætlingum. Af þessum 44 kílóum eru tæp 29 kíló svínakjöt. Samkvæmt opinberum tölum hesthúsa Danir, og ferðamenn sem koma til landsins, kjöti, sem svarar til 14 milljón grísa en 16 milljónir eru fluttar út á fæti, ýmist sem smágrísir eða í sláturstærð. Pólland og Þýskaland eru stærstu viðskipavinirnir.

Kostir og gallar

Það að flytja út 16 milljónir grísa á ári hverju skapar tekjur. Árið 2025 voru fluttir út grísir og svínakjöt fyrir 40 milljarða króna (um 800 milljarðar íslenskra króna). Þetta eru  umtalsverðar tekjur sem skipta máli fyrir danska þjóðarbúið.

30 milljónir grísa þurfa mikið fóður. Danmörk er lítið land og ræktunarland takmarkað. Um það bil 40 prósent ræktunarlands er notað til ræktunar á svínafóðri, einkum korni, byggi og hveiti. Það dugir ekki til að ala allan þennan fjölda svína og því þarf að flytja inn fóður. Sá innflutningur, meðal annars sojabaunir frá Brasilíu og Argentínu, kostar milljarða á ári hverju. Svín, bæði fullorðin og grísir, þurfa einnig mikið vatn, sem er takmörkuð auðlind í Danmörku.

40 milljónir tonna af skít

Samkvæmt opinberum tölum lætur danski svínastofninn frá sér allt að 40 milljón tonn af hlandblönduðum skít (gylle) á ári hverju. Hluti þessa haugs er notaður til áburðar, blandan geymd í stórum tönkum, áður en borið er á. Samtals eru um 25 þúsund slíkir tankar í Danmörku, þeir rúma um það bil 45 milljón tonn og stæk ammoníakslyktin berst víða.

Áhyggjur af vatninu

Í upphafi þessa pistils var þess getið að svínaeldi og vatn hefðu skyndilega orðið eitt helsta kosningamálið í nýafstöðnum þingkosningum. Skylt er skeggið hökunni er stundum sagt og sú samlíking á sannarlega við um danska neysluvatnið og svínaeldið.

Fyrir allmörgum árum fóru af og til að berast fréttir um að mengun í jarðvegi væri mjög að aukast og að óhófleg notkun ýmissa efna í landbúnaði væri einn helsti sökudólgurinn, ásamt efnum sem notuð væru til áburðar, ekki síst svínaskítnum.

Sumir flokkanna á danska þinginu, Folketinget, hafa heitið aðgerðum til að ráða bót á þessum vanda. Sósíaldemókratar voru með þessi mál á stefnuskrá sinni fyrir kosningar árið 2019 og líka árið 2022, en lítið hefur gerst. Fyrir nýafstaðnar kosningar sagði Magnus Heunicke, umhverfisráðherra í stjórn Mette Frederiksen, að komið væri að ögurstundu og bregðast þyrfti við, gott neysluvatn væri lífsnauðsyn. Stóra skrefið í þeim efnum væri, að sögn ráðherrans, að banna notkun tiltekinna efna (pesticider) í landbúnaði.

Margir flokkar á danska þinginu, Folketinget, styðja slíkt bann en Venstre og Danmarksdemokraterne vilja ekki ganga svo langt.

Hvað með svínin?

Náskylt umræðunni um vatnið er hið mikla svínaeldi í landinu. Danir hafa um margra áratugaskeið lagt áherslu á síaukið svínaeldi og talsmenn svínabænda hafa allt fram á þennan dag talað fyrir stórfelldri aukningu á því sviði. En gagnrýnisraddirnar á hið mikla svínaeldi verða sífellt háværari og í aðdraganda kosninganna 24. mars varð þetta eitt af „stóru málunum“ svonefndu. Svínaeldið er stór þáttur í dönskum landbúnaði og mikilvægt að vanda til verka ef gera á breytingar, eins og til dæmis að draga úr framleiðslunni.

Hollenska leiðin

Í umræðum um svínaeldið á danska þinginu var talsvert rætt um það sem þingmenn kölluðu hollensku leiðina.

Holland er sem kunnugt er mikið landbúnaðarland og svínaeldi mikilvæg atvinnugrein, þótt ekki sé það neitt í líkingu við Danmörku. Fyrir nokkrum árum tóku hollensk stjórnvöld ákvörðun um að bregðast við auknum umhverfisáhrifum landbúnaðar, ekki síst svínaeldis. Áhyggjur Hollendinga eru sem sé af sama toga og Dana.

Í stuttu máli felst hollenska leiðin í því að ef svínabóndi (þeir eru margir orðnir nokkuð við aldur líkt og í Danmörku) vill hætta búskap getur ríkið keypt þá út eins og það er kallað. Upphæðir við slík kaup eru það háar að seljendur geta vel við unað. Ef af kaupum verður eru byggingar á svínabúinu rifnar og þar má ekki hefja svínaeldi á ný. Þótt þetta hljómi einfalt eru ekki allir jafnhrifnir af þessari aðferð, en Mark Rutte, sem var forsætisráðherra Hollands frá árinu 2010 til 2024, sagði þetta nauðsynlega aðferð, þótt hún væri kvalafull fyrir marga, eins og hann komst að orði.

Á síðasta ári var hollenski svínastofninn innan við 10 milljónir og hafði ekki verið minni í 45 ár. Hollensk stjórnvöld stefna að því að fækka húsdýrastofninum í landinu um þriðjung á næstu árum og draga þannig úr losun gróðurhúsalofttegunda. Hollenskir bændur hafa á undanförnum árum margoft efnt til mótmæla en eins og einn talsmaður þeirra orðaði það: „Tíðarandinn er ekki með okkur.“

Hvernig dönskum stjórnvöldum gengur að fækka svínum í landinu er ókomið í ljós.