Helstu úrræðin sem beitt er gegn verðbólgunni hér á landi (hávaxtastefna og aðhald í opinberum fjármálum) miða að því að draga úr neyslu og fjárfestingum. Þau eru hugsuð sem vænleg leið til að draga úr eftirspurnarþrýstingi á verðlagið - og þar með lækka verðbólguna.
Hávaxtastefnan hefur verið í aðalhlutverki í baráttunni við verðbólguna hingað til. Reynslan hefur sýnt að þetta skilar ekki góðum árangri hér. Við erum með hærri verðbólgu en grannríkin þrátt fyrir miklu hærra vaxtastig.
Ég hef skrifað nokkrar greinar á síðustu mánuðum þar sem ég hef sagt þessi úrræði Seðlabankans vera bæði ómarkviss og óréttlát (sjá t.d. greinina „Vítahringur Seðlabankans“). Þau eru ómarkviss vegna þess að þau virka ekki vel á helstu orsakir verðbólgunnar - magna jafnvel upp sumar orsakirnar. Og þau eru óréttlát vegna þess að þau bitna fyrst og fremst á afmörkuðum hópi landsmanna, það er ungu og skuldugu fólki og almennt þeim tekjulægri. En þetta er ekki hópurinn sem er með mestu einkaneysluna og fjárfestingarnar, heldur þau tekjuhærri og eignameiri. Og sá hópur finnur lítið fyrir úrræðum Seðlabankans sem ætlað er að draga úr verðbólguþrýstingi. Þess vegna draga þau lítið sem ekkert úr neyslu og fjárfestingum sínum - verðbólgan verður þrálátari.
Hávaxtastefnan hittir þannig ekki í mark. Raunar magnar hún upp neyslu og fjárfestingar þeirra tekju- og eignameiri með mikilli ávöxtun sparifjár þeirra í bönkum og víðar (sjá greinina „Gósentíð fjármagnseigenda“).
Byrðarnar lenda einkum á þeim tekjulægri og eignaminni
Myndin hér að neðan sýnir erfiðleika við að ná endum saman eftir tekjuhópum einstaklinga. Gögnin koma úr könnun Vörðu sl. haust.
Eftir því sem tekjurnar eru lægri eru erfiðleikarnir við að ná endum saman meiri. Um 45% þeirra sem eru með minna en 500 þúsund í tekjur á mánuði eiga í basli með þetta, og um 37% þeirra sem eru með tekjur á bilinu 500 til 750 þúsund á mánuði.
Þetta var verra árið 2024, þegar erfiðleikarnir urðu mestir. Það árið voru um 60% Eflingarfélaga í erfiðleikum við að ná endum saman. Kjarasamningarnir 2024 bættu stöðuna aðeins.
Þegar fólk er komið með yfir 1,2 milljónir á mánuði í tekjur eru erfiðleikar við að ná endum saman hverfandi. Í flestum tilvikum eru það 0-1% þeirra sem segja "mjög erfitt" að ná endum saman.
Hverjir halda uppi mikilli neyslu og fjárfestingum?
Þau sem ekki finna fyrir erfiðleikum í afkomu heimilisins þrátt fyrir háa vexti Seðlabankans og lánveitenda eru ekki líkleg til að draga úr neyslu sinni vegna hárra vaxta. Þau ýmist skulda minna en þau tekjulægri eða hafa það háar tekjur að vaxtakostnaðurinn er lítið hlutfall teknanna. Þess vegna halda þau tekjuháu og eignamestu áfram í neyslu og fjárfestingum eins og ekkert sé, hvað sem líður vaxtaákvörðunum Seðlabankans og lánveitenda.
Hávaxtastefna er sem sagt ekki góð bremsa á neyslu og fjárfestingar þeirra tekjuhærri og eignameiri. Og þau tekjuminni og skuldugri eru í basli við að ná endum saman svo ekki eru þau ábyrg fyrir mikilli verðbólguhvetjandi neyslu og fjárfestingum.
Í Bandaríkjunum er það þannig að tekjuhæstu 10 prósent íbúanna eru með um 50% af einkaneyslunni. Tekjuhæstu 40% eru með um 75% af einkaneyslunni, sem sagt mikinn meirihluta neyslunnar. Þessu svipar án efa til þess sem er hér á landi.
Þetta sýnir hversu brýnt er að taka á þeim efnameiri í baráttunni við verðbólguna.
Hvernig þarf að taka á verðbólgunni?
Það segir sig nánast sjálft að til að ná árangri í baráttunni við verðbólguna þarf að hemja einkaneyslu og fjárfestingar þeirra tekjuhærri og eignameiri. Til þess þarf önnur úrræði en hávaxtastefnu sem leggur ígildi mikils aukaskatts á skuldug heimili með lægri tekjur sem eru ekki helsti verðbólguvaldurinn.
Beinar skattahækkanir á hæstu tekjur og hærri fjármagnstekjur og skattur á miklar eignir myndu virka best (t.d. auðlegðarskattur, eins og gripið var til eftir hrun). En það er eins og um helgispjöll sé að ræða þegar skattahækkanir á breiðu bökin eru nefnd hér á landi. En það þykir allt í lagi að leggja ofurskatta á ungt skuldugt og tekjulágt fólk (í formi stóraukinnar vaxtabyrði)!
Húsnæðiskostnaður hefur verið stærsti orsakavaldur verðbólgunnar síðan 2022. Fordæmalausar verðhækkanir íbúðarhúsnæðis sl. 10-15 ár (þær mestu í Evrópu) hafa verðlagt verkafólk og lægri millistéttina út af kaupendamarkaði íbúðarhúsnæðis. Það og óhóflegt innflæði erlends verkafólks hefur fleytt mun fleirum inn á ofþaninn og óheftan leigumarkað, sem hækkar leigu mánaðarlega með amk. fullri vísitölutengingu. Þetta hefur skilað leigusölum og fasteignabröskurum ofurhagnaði, ár eftir ár.
Þenslan á húsnæðismarkaði hefur hækkað verðlagsvísitöluna og síðan er hún notuð til að hækka leigu og íbúðaverð á ný, í viðvarandi víxlverkun. Þetta þarf að rjúfa, til dæmis með eftirfarandi aðgerðum:
-
Bann við mánaðarlegri hækkun húsaleigu með tengingu við neysluvísitölu (í staðinn komi í mesta falli árlegar breytingar)
-
Bann við að húsaleiga og leiga á fyrirtækjahúsnæði hækki meira árlega en nemur árlegri hækkun neysluvísitölu án húsnæðisliðar (til að draga úr víxlverkun milli ofþenslu á húsnæðismarkaði og almenns verðlags)
-
Setja fram opinbert viðmið um hámark íbúðaleigu á almennum markaði (sem hlutfall af ráðstöfunartekjum lágtekjufólks)
-
Setja lög um að verðtrygging húsnæðislána skuli að hámarki miðast við neysluvísitölu án húsnæðisliðarins (til að draga úr víxlverkun milli ofþenslu á húsnæðismarkaði og almenns verðlags í landinu - og draga úr ofurhagnaði banka af vaxtatekjum)
-
Auka framlög til óhagnaðardrifinna leigu- og byggingarfélaga
-
Banna skammtímaleigu (AirBnB) aðila sem eru með margar íbúðir í einkahlutafélögum á höfuðborgarsvæðinu (til að tryggja betur að íbúðir nýtist landsmönnum frekar en ferðamönnum til búsetu - ferðamenn ættu að gista á hótelum).
Svo gæti ríkisstjórnin að auki gripið til ýmissa annarra beinna aðgerða. Hér á eftir fylgir frekari listi yfir nokkrar slíkar aðgerðir sem gætu einnig skilað árangri í baráttunni við verðbólguna:
-
Lækka virðisaukaskatt á matvæli og ungbarnavöru (fjármagna það með skattahækkun á efnafólk)
-
Rýmka fyrir endurgreiðslu virðisaukaskatts af byggingaframkvæmdum (fjármagna það með skattahækkun á efnafólk)
-
Setja tímabundið og breytilegt þak á hækkanir jarðefnaeldsneytis (til að fá olíufélögin til að taka hækkanir á heimsmarkaði að hluta á sig)
-
Skattleggja söluhagnað íbúða annarra en eigin íbúðarhúsnæði (til að draga úr braski með íbúðarhúsnæði)
Fleira mætti nefna.
Boltinn er hjá ríkisstjórninni
Ríkisstjórnin þarf að hífa sig upp úr þeirri slepjulegu hægri pólitík að hallalaus fjárlög skipti öllu máli fyrir lækkun verðbólgunnar. Það gera þau ekki, heldur eykur niðurskurður í opinbera geiranum á vandann sem búið er að hlaða upp með miklum innviðaskuldum í samfélaginu á liðnum áratugum nýfrjálshyggju-hagfræðinnar. Sú pólitík felur í sér langtíma hnignun innviða og velferðarkerfis.
„Úrræði bankans er lyf sem er verra en sjúkdómurinn sem því er ætlað að lækna, vegna mikilla neikvæðra aukaverkana.“
Sleggjutal forsætisráðherra fyrir kosningar var loforð um að taka fast á verðbólguvandanum. Nú þarf að sýna stjórnvisku og alvöru dug með snjöllum stjórnvaldsaðgerðum sem hitta í mark, í stað þess að stóla að mestu á Seðlabankann. Pólitísk úrræði mega ekki takmarkast við það sem kemur þeim efnuðustu best.
Hávaxtastefna Seðlabankans slekkur á hagvextinum og hefur þegar aukið atvinnuleysi upp á kreppustig (7%). Það er allt of mikil og dýr fórn. Úrræði bankans er lyf sem er verra en sjúkdómurinn sem því er ætlað að lækna, vegna mikilla neikvæðra aukaverkana.
Þess vegna er boltinn nú hjá ríkisstjórninni.
1. Stýrivaxtatæki Seðlabankans virkar ekki sem skyldi.
2. Það er víxlverkun til staðar í hækkun húsnæðisverðs og húsaleigu/greiðslubyrði, vegna þess að húsnæði er reiknað inn í sömu neysluverðsvísitölu og ræður húsaleigu og greiðslubyrði í verðtryggðum samningum.
3. Ég get að hluta til tekið undir hugmyndir um að banna verðtryggingu þar sem húsnæðisliður er meðferðis, nema að ég myndi vilja ganga lengra og banna verðtryggingu á neytendalánum og leigusamningum almennt. Fer betur yfir það á eftir.
4. Frekari takmarkanir á skammtímaleigu eru líklega skynsamlegar.
5. Ég ætla ekki að setja mig upp á móti skattalækkununum sem eru lagðar til, en ég vara við að fikta í sköttum "tímabundið". Frekar er að gera almennilegar greiningar á langtímaáhrifum og taka ákvarðanir til lengri tíma, hvort sem það er til að hækka skatta á efnafólk, eða lækka skatta á efnaminna fólk - breytingar sem ég er hvorugum á móti.
6. Vissulega lenda vaxtahækkanir miklu meira á þeim efnaminni heldur en efnameiri. Ég er í engu ósammála skilaboðum höfundar um sanngirnina í þessu. Þetta er vissulega ósanngjarnt.
Þar sem ég er ósammála er hvers vegna þessi áhrif eru til staðar, og hvernig sé best að bregðast við þeim. Fyrst skal ég gagnrýna hugmyndirnar sem eru lagðar fram í frekar breiðum strokum, og síðan útskýra hvað ég telji valda, og hvaða úrbætur ég tel að gætu verið til meira gagns.
1. Verðstjórnun hefur margsinnis verið reynd ansi víða, ekki síst á leigumarkaði og það virðist enginn ágreiningur á meðal þeirra sem þekkja til, að þótt hún þjóni hagsmunum þeirra sem eru á leigumarkaði þegar hún er sett á fót, þá dregur hún úr framboði til lengri tíma og bitnar þannig á kynslóðunum sem koma síðar. Svarið við þessari gagnrýni er jafnan sú að við séum í neyðaraðstæðum sem réttlæti þessa aðferð, en það er svolítið eins og að segja að vegna þess að hér sé kviknað í, að þá þurfum við að hella olíu á eldinn því það eru neyðaraðstæður. Verðstjórnun gefur sér að verðmyndunin sé óeðlileg miðað við framboð og eftirspurn, sem er einfaldlega ekki tilfellið á húsnæðismarkaði á Íslandi. Hátt verð endurspeglar þann áþreifanlega vanda að hér vill miklu fleira fólk vera, heldur en húsnæði leyfir. Þetta er augljós afleiðing þess að hingað koma um 2,2 milljónir ferðamanna á ári og tugir þúsunda útlendinga hafa flutt til Íslands síðustu örfáu áratugina til þess að svara þörf á vinnuafli. Nú, hvort tveggja er frábær þróun í heildina, en útskýrir líka mjög alvarlegan húsnæðisskort, og því ekkert sem bendir til þess að hátt húsnæðisverð endurspegli neitt annað en raunverulegan skort á húsnæði, enda tekur miklu meiri tíma að byggja húsnæði heldur en fyrir fólk að koma hingað í frí, eða flytja hingað.
2. Hámörk á fjölda íbúða sem mega vera í útleigu eða eign hinna eða þessara aðila munu mögulega auka framboð á húsnæði til kaupa, en að sama skapi minnka framboð á leiguhúsnæði. Eðli vandans er hinsvegar ekki ójafnvægi á milli húsnæði til eigna og húsnæði til leigu, heldur einfaldur skortur á húsnæði þvert yfir allan markaðinn. Það er augljóst að fólk getur ekki safnað sér fyrir útborgun án þess að vera í leiguhúsnæði fyrst, þannig að það skiptir máli að bæta leigumarkaðinn, ekki bara að auka framboð á húsnæði til kaupa. Þannig held ég að það væri skot í fótinn að setja takmarkanir á fjölda íbúða sem megi leigja út, óháð því hvort það sé fyrirtæki eða einstaklingar sem standa í því. Hér birtist einhver andstyggð á leigusölum, eins og að þeir valdi skortinum, þegar það er einfaldlega ekki raunin. Þeir græða á útleigunni vegna þess að þeir eiga verðmæti sem er gríðarlegur skortur á. Það þýðir ekki að það valdi neinum skorti á leigumarkaði að sami einstaklingurinn eða fyrirtækið sé með fleiri en X margar íbúðir í útleigu.
3. Kenningin um að efnameira fólk beri meiri ábyrgð á verðbólguhvetjandi einkaneyslu þykir mér ekki sterk. Teknar eru tölur frá Bandaríkjunum þar sem ríkir geigvænlegur ójöfnuður á meðan á Íslandi er mjög mikill jöfnuður, sérstaklega tekjujöfnuður. Þannig er engin ástæða til að þýða bandarískar tölur um einkaneyslu eftir tekjuhópum yfir á Ísland. Það er ekki óhugsandi að einhvers konar sambærilegt mynstur birtist hér, en það er ekki hægt að draga þá ályktun með því að skoða tölur frá Bandaríkjunum.
4. Kenningin um að efnameira fólk beri meiri ábyrgð á verðbólguhvetjandi einkaneyslu hunsar muninn á efnahagslegum umsvifum hvers einstaklings. Einhver sem á fimmtán skrilljarða breytir ólíklega um neyslumynstur við að eignast einn skrilljarð í viðbót, á meðan einhver sem lepur dauðann úr skel umturnar neyslumynstri sínu við það eitt að hætta að lepja dauðann úr skel. Með þessu er ekki sagt að þetta sé réttlátt, heldur einungis að þetta útskýri ekki nægilega vel uppruna verðbólgunnar sem við sjáum miðað við háu vextina.
Nú til að greina vandann og leggja til lausnir.
1. Verðtryggingu á neytendalánum og leigusamningum þarf að afnema með því að banna hana. Sumum gæti þótt það of mikið inngrip í samningsfrelsið, eða svipta fólk aðgangi að viðráðanlegum lánum, en málið er að þessir samningar bitna ekki fyrst og fremst á þeim sem eru með verðtryggð lán, heldur á hagkerfinu öllu með því að draga tennurnar úr stýrivöxtum sem tæki. Þegar vextir lækka fer fólk í óverðtryggð lán (eins og á covid-árunum). Síðan kemur verðbólga, vextir hækka og í stað þess að draga úr skuldum, neyslu og auka sparnað, skiptir einfaldlega gríðarlega stór hópur lánþega úr óverðtryggðu yfir í verðtryggt. Verðtryggð lán eru í rauninni viðvarandi lántaka í hverjum mánuði, í formi verðbóta. Þannig eykur stýrivaxtahækkun skuldsetningu og þenur út eignasöfn lánastofnana í stað þess að draga úr skuldsetningu og gera lánastofnunum erfiðara fyrir að lána. Það er algjörlega þvert á heilu hugmyndina um hvað stýrivextir eiga að gera.
2. Í litlu útflutningshagkerfi eins og Íslands er viðbúið að gjaldmiðillinn hoppi upp og niður eftir vindinum, vegna þess að mikil kaup eða mikil sala hafa það mikil áhrif á gengi gjaldmiðilsins. Ástæðan fyrir því að við sjáum ekki svo miklar gengisbreytingar gagnvart t.d. Bandaríkjadollar eða Evru, er sú að Seðlabankinn er með þúsund milljarða króna gjaldeyrisforða sem þarf að halda úti og fjármagna. Þessi kostnaður endurspeglast óhjákvæmilega í vaxtastigi, sem þá aftur er hærra en þætti eðlilegt miðað við verðbólgu.
Hér ætla ég að hætta röflinu, sem ég freistaðist til að halda svona áfram því að þessi miðill heimilar svona löng ummæli um grein frummælanda. Ég þakka, og furðast á, þeim sem þraukuðu í gegnum lesturinn.