Eitt sinn var vinsælt að vísa í fiðrildisáhrifin, sem gáfu til kynna að litlar aðgerðir gætu valdið miklum breytingum: Ef fiðrildi blakaði vængjunum í Brasilíu gæti það valdið hvirfilbyl í Texas. 

Þetta er hluti af svokallaðri óreiðukenningu. 

Á okkar tímum er hún nær því en áður að vera rétt og vegna uppsetningar íslenska hagkerfisins fáum við áhrifin og áföllin beint inn í stofu til okkar.

Með öðrum orðum, ef Donald Trump Bandaríkjaforseti fær skrítna tilfinningu eða löngun verða eignir þínar fjarlægðar. Það er veruleg áhætta þegar óreiða og ógnir eru helstu tæki hans.

Óreiðukenningin

Enn þá með um 40% stuðning landsmanna í öflugasta herveldi heims fékk Donald Trump hugmynd um að gera allsherjarárás á annað ríki, langt frá Íslandi.

„Forsetinn fékk á tilfinninguna, aftur, byggt á staðreyndum, að Íran myndi gera árás á Bandaríkin, myndi gera árás á eignir okkar á svæðinu, og hann tók ákvörðun um að hefja aðgerðina Epísk bræði (Epic Fury) af öllum þessum ástæðum,“ sagði blaðafulltrúi Hvíta hússins, Karoline Levitt, í vikunni.

Þröskuldurinn fyrir Donald Trump til að fara í stríð er lægri en áður. Hann þarf ekki að sannfæra þingið og hvað þá Sameinuðu þjóðirnar eða bandamenn sína. Hann trúir ekki á alþjóðalög og lætur nægja, þekktur fyrir að ljúga, að segja að ógn stafi af öðrum, sem þurfi að óvirkja. Hann segist aðeins vera bundinn eigin siðferði. En það útilokar ekki, heldur innifelur, að valda öðrum tjóni.

Þegar aðeins það stendur í vegi fyrir stórfelldri eignaupptöku hjá íslenskum almenningi verðum við að leita eftir ábyrgðinni á „efnahagslegum landvörnum“. 

Einstaka Ísland

Húsnæði er stærsta fjárfesting og gjarnan meginhluti sparnaðar almennings á Íslandi. Árið 2024 voru 78 prósent eigin fjár Íslendinga bundin í húsnæði. Mikill meirihluti húsnæðislána, eða 65 prósent, eru nú verðtryggð.

Ísland er eina landið sem veitir bönkum kerfisbundinn aðgang að eignum almennings í gegnum verðtryggingu húsnæðislána, líkt og um öfugan naflastreng sem nemur næringuna á brott frá veikari aðilanum frekar en að veita hana, þegar eitthvað bjátar á. 

Annars staðar eru fasteignalán óverðtryggð og vextirnir þónokkuð langt undir þeim 8% sem nú eru hagstæðustu húsnæðislánavextir á Íslandi.

Þetta þýðir að þegar Bandaríkin stofna til stríðs, með þeim afleiðingum að olíuverð hækkar, renna áhrifin beint inn í eignastöðu almennings á Íslandi. Ekki aðeins hækkar bensínverð á Íslandi, sem leiðir til verðbólgu vegna mælinga á því, heldur hækkar kostnaður við flutninga, flugfargjöld og til lengri tíma ýmsa framleiðslu sem krefst eldsneytis. Þetta er fyrir utan öll ófyrirsjáanleg áhrif stríðs, en þau eru sögulega þekkt fyrir að valda verðbólgu.

Það þurfa því engin flugskeyti að lenda á heimilum Íslendinga, til þess að þeir missi heimili sín í stríðsástandi, allt með löglegum hætti.

Í efnahagslegum hremmingum verðbólgubála áttunda og níunda áratugarins sköpuðum við vítahringsvél verðtryggingar. Hún virtist loksins hafa verið stöðvuð þegar Seðlabankinn ákvað að lækka vexti gríðarlega mikið til að bregðast við efnahagslegri kælingu Covid-faraldursins, sem ýtti upp fasteignaverði og átti þannig þátt í að stórauka verðbólgu, samhliða innfluttri verðbólgu vegna röskunar á aðfangakeðjum.

Núna stöndum við frammi fyrir því að verðtryggingin – sem át upp eignir almennings í síðasta efnahagshruni og kom 25 þúsund fjölskyldum í neikvæða eignastöðu 2010 – virkist á ný, allt eftir því hvað forseta Bandaríkjanna dettur í hug að gera. 

Fyrirbyggjandi hækkanir

Rétt eins og Bandaríkin fóru í fyrirbyggjandi árásir á Íran, eru íslensku olíufélögin strax farin í fyrirbyggjandi verðhækkanir til að velta áhættu ástandsins af sér yfir á almenning.

Forstjóri olíufélagsins N1 kynnti verðhækkanir um fimm til sjö krónur á lítra af bensín og dísil á Íslandi aðeins þremur dögum eftir að árásir hófust á Íran.

„Við höfum verið að hækka verð síðustu tvo daga. Eingöngu vegna þessa,“ sagði hann við RÚV. „Vonandi gengur þetta til baka og við getum lækkað verðið til baka þegar markaðir lækka,“ sagði hann. 

Í gær kynnti móðurfélag N1, Festi, sem rekur líka Krónuna, um „framúrskarandi árangur“ allra félaga sinna í viðskiptum við almenning. Hagnaður fyrir skatta og afskriftir jókst um 28% á milli ára. „Við erum stolt af þeim árangri sem náðist á árinu,“ sögðu stjórnarformaður og forstjóri í ávarpi sínu og þökkuðu „tryggum viðskiptavinum“.

Rétt eins og bankarnir, sem skiluðu methagnaði í fyrra, velta verslanirnar áhættu og áföllum yfir á almenning. Þannig að þegar Donald Trump ákveður að drepa fólk í Íran, virkjast það sem Katrín Ólafsdóttir, dósent í hagfræði við Háskólann í Reykjavík, lýsti í Silfrinu á RÚV 16. febrúar síðastliðinn, löngu áður en stríðið hófst:

„Svo er bara alveg risaáhætta að myndast úti í hinum stóra heimi. Við vitum ekkert hvað gerist þar. Það þarf ekki nema eina innrás til þess að olíuverð hækki upp úr öllu valdi og hér verði þá alvöru verðbólga sem er innflutt og við ráðum ekkert við.“ 

Verðtryggingarvélin

Seðlabankinn hefur það hlutverk að halda niðri verðbólgu. Ríkisstjórnin hefur síðan pólitíska ábyrgð á verðbólgu. Almenningur, hins vegar, axlar hina raunverulegu ábyrgð með því að sérstök virkni íslenska hagkerfisins – sem stjórnmálastéttin ber ábyrgð á – leiðir til sjálfvirkrar eignaupptöku af heimilum landsmanna þegar fyrrgreindar og fram komnar aðstæður koma upp. 

Seðlabankinn setur hins vegar siðferðislegu ábyrgðina líka á almenning. „Ég held að það sé kominn tími til að við stöldrum við sem þjóð og spyrjum: Hvenær ætlum við að hætta þessari tilraun að hækka kostnað og laun langt umfram það sem þjóðarbúið getur staðið undir og langt umfram það sem gerist í öðrum löndum, en á sama tíma ætlast til þess að verðbólga sé lítil og lág, og vextir séu eins og í öðrum löndum? Þetta einfaldlega gengur ekkert alveg upp,“ sagði Þórarinn G. Pétursson, varaseðlabankastjóri peningastefnu, á síðasta fundi peningastefnunefndar í janúar, á sama tíma og tölur um vaxandi hagnað höfðu verið að birtast.

Hækkun á fjármagnstekjum hefur vaxið langt umfram launatekjur. 

Almennir launþegar, hins vegar, eiga von á þungu höggi vegna „græðgisverðbólgu“ og verðbólguvélarinnar sem tekur upp eignir þeirra sem hafa verðtryggð húsnæðislán, sem almennt eru þau sem eru tekjulægri. Þau taka hættulegu lánin vegna þess að þau ráða ekki við vaxtagreiðslur frá 8 til 10 prósent og vegna þess að þau eiga ekki næga sjóði til að fjármagna húsnæðiskaup án lántöku.

Ríkisstjórnin berskjaldar fólk

Aðgerðir og aðgerðaleysi ríkisstjórnarinnar hafa gert heimilin enn meira berskjölduð fyrir ógninni. Stefna stjórnarinnar gengur út á að gæta aðhalds í ríkisrekstri til þess að minnka vaxtakostnað ríkisins, sem er skynsamlegt út af fyrir sig, eins og Bjarni Benediktsson vissi þegar hann fylgdi sömu stefnu. Hluti af aðgerðununum eru gjaldskrár- og gjaldahækkanir, sem beinlínis juku verðbólguna í janúar og framkallaði tugmilljarða hækkun á höfuðstól húsnæðislána heimilanna. Það leiðir að nafninu til þess að Seðlabankinn er ólíklegri til að lækka vexti, sem aftur heldur uppi vaxtakostnaði ríkisins.

Á mánudag fundaði þjóðhagsráðið. Þar var farið yfir tölur sem sýndu að raunlaunahækkun Íslendinga væri langt umfram annarra Norðurlandabúa á síðustu árum. Líklega er lógískt í landi eins og okkar að fólk sæki sér fyrirbyggjandi launahækkanir, vitandi af virkni efnahagslífsins; með það í huga að í síðasta efnahagshruni voru eignir gerðar upptækar og raunlaun hrundu niður. Árin 2008 til 2015 voru raunlaun Íslendinga langt undir hinum Norðurlöndunum og stór hluti hafði misst eign sína í húsnæði sínu, áður en fasteignaverð hækkaði aftur á síðustu árum. 

Fasteignir sem fara bara upp

Kynslóðir Íslendinga hafa gengið út frá því að fasteignaverð muni alltaf hækka og því jafnist út að áhættan sé lögð á húsnæðiseigendur og henni létt af lánveitendum. Þetta reddist. Sannarlega hefur eign almennings í húsnæði aukist verulega síðustu ár, úr samtals 3,6 billjónum króna 2018 í 7,4 billjónir 2024. Húsnæðislánin hafa líka hækkað, þó minna sé, úr 1,5 billjónum í 2,5 billjónir og frá 2023 hafa flest ný lán verið verðtryggð.

Ekkert útilokar að verðbólguskot eigi sér stað án þess að fasteignaverð hækki. Slíkar aðstæður geta til að mynda legið í heimsstríði, þar sem framboðsskortur verður með rofnum aðfangakeðjum, olíuverð hækkar og/eða gengi krónunnar fer forgörðum. 

Verðbólgan er nú 5,2%. Verðtryggðir vextir húsnæðislána hjá Landsbankanum eru 4,75%. Samanlagt eru nafnvextir því tæplega 10%, þótt það sé verðbólgan fram undan en ekki aftan við sem skiptir máli fyrir fýsileika verðtryggðra lána. 

Fasteignaverð hefur lækkað sex mánuði í röð að raunvirði og gæti lækkað áfram, jafnvel þannig að lærdómur kynslóða um fasteignir sem sparnað og arðbæra fjárfestingu hætti að standast.

Ein vísbending um að fasteignaverð sé ekki nauðsynlega vaxandi er að fæðingartíðni fellur statt og stöðugt, sem á endanum leiðir líklega til mannfækkunar án stöðugs aðflutnings innflytjenda. Á sama tíma eru horfur á að hlutfall aldraðra hækki verulega í fyrirsjáanlegri framtíð, sem setur álag á lífeyriskerfi. 

Fæðingartíðni lækkar um mestallan heim og núverandi fæðingartíðni er aðeins um 1,6, en þyrfti að vera 2,1 til að viðhalda mannfjöldanum. Með vaxandi atvinnuleysi, sem er komið í 7,3% í janúar, verður líklegra að innflytjendum fækki og að þeir flytji aftur úr landi, sem minnkar eftirspurn eftir húsnæði.

Allt veldur þetta flóknum áhrifum, sumt til lækkunar verðbólgu, en annað til hækkunar. Í ástandi óreiðu, óvissu og ógnar er hins vegar lykilatriðið hver ber áhættuna. Verðtryggingarvélin tryggir að það erum við. Verðtryggingarvél, vegna þess að orðið „vél“ er dregið af forna hugtakinu „vélar“, sem merkti klækir, brella og ginning.

Þetta er nefnilega ekki jafn leikur. 

Í trömpahöndum

„Þessu var aldrei ætlað að vera sanngjarn slagur og er ekki sanngjarn slagur. Við erum að kýla þá þar sem þeir liggja, sem er nákvæmlega eins og það á að vera,“ sagði Pete Hegseth, sem vill vera kallaður stríðsmálaráðherra Bandaríkjanna frekar en varnamálaráðherra, um árásirnar á Íran í vikunni. 

Bandaríkin taka enga ábyrgð á því hvað gerist eftir loftárásirnar á Íran. „Við getum háð stríð „að eilífu“ og mjög árangursrík,“ sagði Donald Trump og vísaði til nægra skotfæra, en hann vill líka auka hernaðarútgjöld um helming, þrátt fyrir methallarekstur alríkisins.

Enginn veit hverjar afleiðingarnar verða eða hvaða stigmögnun getur orðið. Hann hefur ekki látið af áhuga sínum á að taka Grænland. Næsta stríð, segir bandamaður hans, verður gegn Kúbu. Þeir hrósa sér af því að ná að drepa fólk. „Við erum bara að byrja,“ sagði Hegseth sem lofaði að láta „dauða og eyðileggingu“ rigna yfir Íran.

Svo er það efnahagslegi hernaðurinn. Hótanir um að leggja tolla og refsitolla á þá sem fylgja þeim ekki möglunarlaust í vegferðinni.

Trömpar eru víða, sjálfmiðaðir, gráðugir og skeytingarlausir gagnvart heill annarra. 

Þetta er ekki fólkið sem við viljum treysta fyrir heimilum okkar og það er á ábyrgð kjörinna fulltrúa okkar að bregðast við yfirvofandi hættunni áður en það er of seint.