Í Bretlandi, þar sem ég bý, er starfrækt kaffihúsakeðja sem átti eitt sinn stað í hjarta mér. Ég heimsótti hana fyrst sem blankur háskólanemi; vildi ég gera vel við mig um helgi keypti ég þar samloku í hádegismat, sem var troðfull af dýrindis áleggi. Sem verktaki á vergangi sat ég oftar en ekki í einhverju útibúi keðjunnar með fartölvuna yfir stökku smjördeigshorni. Hver jól heimsótti ég keðjuna með viðhöfn til að gæða mér á jólasamloku kaffihússins.

Hnignunin gerðist í skrefum svo þó nokkur tími leið áður en rann upp fyrir mér ljós: Brauðið var orðið þurrt, fyllingin hafði verið skorin við nögl, smjördeigshornið var seigt.

Um síðustu jól gerðist það í fyrsta sinn í tuttugu ár að ég smakkaði ekki jólasamlokuna. Ekki veit ég hvað kom fyrir ástsæla kaffihúsakeðjuna. Ég hef þó mínar grunsemdir.

Blóðugur harmleikur

Á aðfangadag árið 1998 stóð Luan Dawson, þrjátíu og þriggja ára forritari hjá Microsoft, á bryggju í skemmtigarðinum Disneylandi í Bandaríkjunum. Hann beið þess ásamt eiginkonu sinni og ungum syni að stíga um borð í bát sem sigldi um garðinn. En jólafríi fjölskyldunnar lauk með blóðugum harmleik. Þegar starfsmaður Disneylands batt bátinn við bryggju brotnaði stórt þvertré af skipsskrokknum og kastaðist á Luan. Luan lést og eiginkona hans hlaut alvarlega andlitsáverka.

Disneyland hafði frá opnun árið 1955 þótt skemmtigarður í hæsta gæðaflokki þar sem ýtrustu öryggiskröfum var framfylgt. Hvað fór úrskeiðis? Starfsfólk garðsins var ekki í nokkrum vafa.

Tveimur árum fyrir slysið hafði framkvæmdastjóri Disneylands, Paul Pressler, leitað til ráðgjafarfyrirtækisins McKinsey til að auka hagnað skemmtigarðsins. Við úttekt sína spurðu ráðgjafar McKinsey viðhaldsstarfsmann að því til hvers öryggisbelti rússíbana væru ástandsskoðuð á hverjum einasta degi þegar tölfræðin sýndi að þau biluðu aldrei. Starfsmaðurinn gapti. „Ástæðan fyrir því að þau bila aldrei er sú að þau eru ástandsskoðuð á hverjum degi,“ svaraði hann.

McKinsey lagði til að viðhald í garðinum yrði skorið niður, starfsfólki fækkað, laun lækkuð og störfum úthýst. Sparnaðarráðunum var fylgt. Luan Dawson greiddi fyrir með lífi sínu.

Fegurð í töflureikni

Excel-kukl, eins og ráðgjafarfyrirtæki á borð við McKinsey stundar, virðist við fyrstu sýn hátindur hugvitsseminnar. Hver tekur eftir því þótt skinkan milli brauðsneiðanna sé skorin aðeins þynnra? En margt smátt gerir eitt stórt og skyndilega er ekki lengur ástæða til að gera sér ferð á uppáhaldskaffihúsið til að fá sér jólasamloku.

Sparnaðarráð ungæðislegasta McKinsey-ráðgjafa blikna hins vegar í samanburði við þá róttæku drauma um niðurskurð, sem stjórnendur fyrirtækja telja sig geta náð fram með tilkomu gervigreindar.

Í Excel-útreikningum um heim allan leysir vélin manninn af hólmi með ærnum sparnaði. En þótt umbreytingin sé ægifögur í töflureikninum er raunin oft önnur í veruleikanum.

Sænska fjármálafyrirtækið Klarna stendur í umfangsmiklum mannaráðningum. Forstjóri fyrirtækisins var einn þeirra sem trúði því að „gervigreind gæti leyst af hólmi öll störf mannsins“. Hann fækkaði starfsfólki fyrirtækisins um þúsund. Nýverið viðurkenndi hann hins vegar að áhersla fyrirtækisins á lækkun kostnaðar hefði leitt af sér „hrun í gæðum“. Kvað hann „fólk vera framtíð“ fyrirtækisins.

Ekki verður þó allur skaði bættur.

Skammtímagróði dýru verði keyptur

Hinn sívinsæli bókamarkaður Félags íslenskra bókaútgefenda stendur nú yfir. Öldum saman hefur hið ritaða orð tengt saman mannshugi, þvert yfir tíma og rúm.

Útgefendur nýta hins vegar í auknum mæli gervigreind við textagerð og þýðingar. Skemmst er að minnast fæðingar fyrsta gervigreindarhöfundar fyrirtækisins Storytel, hinnar 22 ára Rosy Lett, sem sendi nýverið frá sér sína fyrstu bók.

Margir hafa áhyggjur af afdrifum þess sem heldur á pennanum á tímum gervigreindar. Fréttir af andláti höfundarins eru hins vegar stórlega ýktar. Fæstir skrifa til að vera lesnir; skrif eru knúin af innri þörf og eru iðulega viðleitni til að skilja heiminn.

Þó er rétt að hafa áhyggjur, því sagan sýnir að skammtímagróði er oft dýru verði keyptur.

Ég er alveg hætt að fara á það sem var einu sinni uppáhalds kaffihúsakeðjan mín.

Hver nennir að lesa bók þegar upplifunin er farin að jafnast á við að borða þurra, bragðdaufa samloku?

Hætt er við að það verði ekki höfundurinn sem liggur í valnum í kjölfar Excel-kukls útgefenda með gervigreind heldur lesandinn.