Í umræðunni um loftslagsmál er von oft sett í andstöðu við raunsæi. Sumir líta á von sem barnalega bjartsýni eða jafnvel afneitun á alvarleika vandans. Aðrir óttast að hún dragi úr aðkallandi þörf fyrir aðgerðir. En von í loftslagsmálum er hvorki afneitun né leti. Hún er virk afstaða.

Raunhæf von felst ekki í því að trúa því að allt muni reddast af sjálfu sér. Hún felst í því að velja að bregðast við af ábyrgð, þrátt fyrir óvissu og alvarlega stöðu. Í því samhengi er von ekki andstæða raunsæis heldur forsenda þess að raunsæi leiði til aðgerða fremur en uppgjafar.

Von er ekki það sama og bjartsýni

Bjartsýni byggir oft á væntingum um jákvæða niðurstöðu, óháð aðstæðum. Von er annars eðlis. Hún horfir beint á staðreyndirnar, án þess að draga úr alvarleikanum, en byggir á þeirri sannfæringu að það sem við gerum skipti máli. Munurinn liggur ekki í því hversu jákvæð framtíðarsýnin er heldur í viðbrögðunum.

Von spyr ekki: „Verður þetta ekki allt í lagi?“
Hún spyr: „Hvað getum við gert núna, miðað við það sem við vitum?“

Í loftslagsmálum er þessi aðgreining lykilatriði. Að horfast í augu við umfang vandans án þess að lamast krefst vonar sem byggir á skynsemi og vilja til aðgerða.

Von byggir á aðgerðum

Jane Goodall, einn áhrifamesti náttúruverndarsinni heims á 20. og 21. öld, benti á að án aðgerða væri von aðeins orð. Von í loftslagsmálum verður aðeins trúverðug ef hún tengist raunverulegum aðgerðum. 

Raunveruleg dæmi sýna hvað slík von getur þýtt. Endurheimt vistkerfa víða um heim hefur sýnt að náttúran getur jafnað sig þegar henni er gefið svigrúm. Skógar, votlendi og hafsvæði sem áður voru talin glötuð hafa náð sér á strik með markvissum aðgerðum. Slíkar sögur eru ekki ástæða til kæruleysis heldur til að sjá að viðbrögð skipta máli.

Á sama hátt hefur hröð þróun endurnýjanlegrar orku sýnt að samfélög geta breytt orkukerfum sínum á styttri tíma en áður var talið raunhæft. Þessi þróun varð ekki vegna blindrar bjartsýni, heldur vegna skýrra markmiða, pólitískrar ákvörðunartöku og samvinnu milli ólíkra aðila.

Von birtist líka í minni, daglegum ákvörðunum: þegar sveitarfélög endurhugsa samgöngur, þegar fyrirtæki breyta starfsháttum til lengri tíma, eða þegar samfélög ákveða að fjárfesta í lausnum sem skila ekki skjótum ávinningi en skapa stöðugleika til framtíðar.

Von hafnar bæði örvæntingu og kæruleysi. Hún viðurkennir að við getum ekki stjórnað öllu, en að við berum engu að síður ábyrgð á því sem við gerum – og gerum ekki.

Von getur ýtt undir virkni

Stundum er haldið fram að von í loftslagsmálum sé lúxus sem við höfum ekki efni á. Að aðeins harðar staðreyndir, ógn og þrýstingur geti knúið fram nauðsynlegar breytingar. Rannsóknir í félags- og hegðunarsálfræði benda hins vegar til hins gagnstæða: viðvarandi ótti og svartsýni leiða oft til afneitunar, varnarviðbragða eða uppgjafar.

Von, þegar hún er sett fram af ábyrgð, getur hins vegar styrkt seiglu og hvatt til virkni. Hún skapar rými fyrir samvinnu, nýsköpun og langvarandi skuldbindingu. Hún hjálpar fólki að sjá sig sem þátttakendur, ekki bara áhorfendur. Sem hluta af lausninni, ekki sem vandamálið.

Í því felst ekki einföld trú á skjótan árangur heldur þolinmæði og staðfesta. Von gerir fólki kleift að halda áfram, jafnvel þegar árangurinn er hægur og ófullkominn.

Von sem stefna

Að velja von í loftslagsmálum er því ekki tilfinningaleg ákvörðun heldur stefnumótandi. Hún snýst um hvernig við tölum um vandann, hvaða lausnir við setjum í forgang og hvernig við byggjum upp samfélagslegt umboð fyrir breytingar.

Von sem stefna útilokar hvorki gagnrýni né alvarleika. Hún krefst einmitt heiðarleika, skýrrar forgangsröðunar og stöðugrar vinnu. En hún hafnar þeirri hugmynd að aðeins ótti og þrýstingur geti knúið fram breytingar.

Að halda í von – af ábyrgð

Loftslagsmál kalla á miklar breytingar og engar einfaldar lausnir eru í boði. En framtíðin er ekki fyrirfram ákveðin. Hún mótast af ákvörðunum sem teknar eru á hverjum degi, í stefnumótun, í atvinnulífinu og í samfélaginu öllu.

Von felst í því að taka þátt í þeirri mótun, ekki vegna þess að árangur sé tryggður, heldur vegna þess að það sem við gerum skiptir máli. Í loftslagsmálum er von virk, skynsamleg og ábyrg afstaða.

Greinarhöfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.