Friðrik Prússa­kóngur var í úlfa­kreppu. Hann hafði hafið sjö ára stríðið stað­ráð­inn í að sýna hvað hann væri mik­ill kall  og að Prússar væru menn með mönnum í hópi stór­velda í Evrópu. Og í leið­inni hugð­ist hann koma höndum yfir námur og nátt­úru­auð­lindir í Slesíu.

En viti menn, þetta fór allt í handa­skolum.

Herir hans voru rass­skelltir í hverri orr­ust­unni á fætur annarri og það af Rússum af öllum mönnum!

Tug­þús­undir ungra Prússa lágu nú og rotn­uðu í mold­inni, jafn­margir eða fleiri álp­uð­ust um lim­lestir. Dóm­greind Friðriks sjálfs reynd­ist duga til lít­ils ann­ars en berja bumbur og semja her­göngu­lög.

Nú var svo komið að Rússar höfðu náð höf­uð­borg hans, Berlín. Aust­ur­rík­is­menn sátu Slesíu. Prúss­neska ríkið var á hvín­andi kúp­unni og þjóð­ar­gjald­brot blasti við.

Friðrik íhug­aði oftar en einu sinni  að svipta sig lífi, svo illa horfði.

En þá – eins og hendi væri veifað – þá breytt­ist allt.

Allt breyttist

Nýr keis­ari kom til valda í Rúss­landi og einmitt þegar sá ungi maður hefði getað staðið yfir höf­uðsvörðum Friðriks, þá lét hann stöðva heri sína og kalla þá til baka.

Og ekki bara kalla þá til baka, heldur gekk hinn nýi Rússa­keis­ari í banda­lag með Friðriki.

Rúss­neskar her­sveitir, sem höfðu átt bara loka­höggið eftir gegn Prússum, þær gengu nú bein­línis í lið með leif­unum af herjum Friðriks og hjálp­uðu þeim að hrifsa námurnar í Slesíu frá furðu lostnum Aust­ur­rík­is­mönnum.

Hafi stríðs­gæfan ein­hvern tím­ann snú­ist, þá var það í þetta sinn.

En þá er í raun­inni ekki hægt að tala um stríðsgæfu, því það var ekki árangur á víg­völl­unum sem réði því að Friðrik vann nú mjög óvænt þetta stríð.

Og það voru ekki dóm­greind hans og snilli sem ollu því að alls­hugar fegnir landar hans köll­uðu hann upp frá þessu Friðrik mikla – nei, hvor­ugt af þessu var ástæðan, heldur bara það að þessi nýi keis­ari tók við völdum í helsta ríki and­stæð­ing­anna og leit á það sem sitt helsta metn­að­ar­mál í líf­inu að flaðra upp um Friðrik.

Og hringsneri herjum og stjórn­kerfi Rússa vegna þess.

Af ein­tómum sleikju­gangi við ein­ræðis­kóng óvin­anna.

Höfum við nokkurn tíma séð annað eins?

Sjö ára stríðið

Þangað til kannski núna árið 2025, þegar for­seti Banda­ríkj­anna gerir sig skyndi­lega lík­legan til að ganga bein­línis til liðs við Rúss­lands­for­seta í inn­rás­ar­stríði hans gegn Úkraínu.

Og áttu þó Banda­ríkin og Rússland að heita svarnir fjendur á flestum sviðum, rétt eins og Prúss­land og Rússland á 18. öld­inni.

Baksvið hins svo­nefnda sjö ára stríðs voru eins og oft áður átök stór­velda í Evrópu. Ýmislegt vakti fyrir þeim.

Prúss­land vildi gera sig gild­andi sem helsta ríki hins sundraða Þýska­lands og þráði að kom­ast í hóp alvöru stór­velda í álf­unni.

Aust­ur­ríki Habs­borgar­anna vildi treysta sig í sessi í Mið-Evrópu.

Frakk­land Bourbon-kóng­anna vildi sporna við upp­gangi þýsku­mæl­andi stór­veld­anna og breiða yfir hnignun sína.

Bretland vildi fyrst og fremst hafa frítt spil á heims­höf­unum.

Og Rússland vildi fá að teygja sig lengra inn í Evrópu og mala undir sig bæði Pólland og Úkraínu.

Dóttir Péturs mikla

Stríðið hófst 1756 og var reyndar barist víða um heim, þar sem evr­ópsku stór­veldin höfðu hags­muni, en það sem hér skiptir máli er að í Mið-Evrópu fór Prúss­land brátt mjög hall­oka fyrir Rúss­landi.

Það voru hinum gust­mikla Prússa­kóngi Friðriki gíf­ur­leg von­brigði enda hafði hann talið sig eiga í fullu tré við hið heldur feyskna Rússa­veldi sem ekki hefði jafnað sig síðan Pétur mikli dó 1725.

Friðrik, sem var frægt karl­menni, gat nátt­úr­lega ekki tekið Rússland hátíð­lega undir stjórn konu en Elísabet nokkur hafði verið þar keis­ara­ynja síðan 1741.

Gilti einu þótt Elísabet væri dóttir Péturs mikla.

Svo fór þó að Rússar sigr­uðu Prússa í hverri orr­ust­unni á fætur annarri á prúss­neskri eða pól­skri grund.

Það var aðeins heimsku­leg hegðun rúss­nesku hers­höfð­ingj­anna eftir helstu bar­dag­ana sem kom í veg fyrir að Rússar brytu snemma undir sig allt Prúss­land.

En svo var þó komið í des­em­ber 1762 að end­an­legur ósigur blasti við Prússum. Friðrik var kom­inn á von­ar­völ.

En þá dó Elísabet keis­ara­ynja.

Þýskur strákur kallaður til Rússlands

Hún átti engin börn svo Pétur, syst­ur­sonur hennar, hafði verið útnefndur rík­is­arfi 1742. Pétur var þá 14 ára og hafði aldrei til Rúss­lands komið.

Pétur mikli hafði lagt mikið upp úr að tengj­ast valda­ættum á Vest­ur­löndum og því gefið Önnu, dóttur sína, her­tog­anum í Holstein, hér­aði suður af Danmörku. Mestu skipti raunar að her­tog­inn sá átti til­kall til ríkis í Svíþjóð sem Pétur mikli hugð­ist nýta sér, þó minna yrði úr en til stóð.

Altént, í Holstein ólst Pétur Önnuson upp sem hver annar þýskur aðals­strákur.

Og hann fór heldur ekk­ert að líta á sig sem Rússa þótt hann væri kall­aður til St. Pét­urs­borgar og gerður rík­is­arfi. Satt að segja fyr­ir­leit hann Rússa en dáð­ist hins vegar mjög að Friðriki Prússa­kóngi og fór ekk­ert í felur með það.

Og þegar Elísabet, móð­ur­systir hans, dó og hann var krýndur keis­ari Rúss­lands lét hann það verða sitt fyrsta verk að stöðva í einu vet­fangi hernað Rússa gegn Prússum og ganga síðan í lið með Friðriki eins og fyrr kom fram.

Þessi algjöru umskipti á stefnu Rússa í sjö ára stríð­inu sner­ust ekki á nokkurn hátt um póli­tík eða hug­mynda­fræði eða hags­muni. Mik­il­vægt er að hafa það á hreinu.

Þvert á móti má líta á ákvörðun Péturs 3. í jan­úar 1763 sem sönnun þess að fram­ganga stór­velda snýst EKKI alltaf um ískalda hags­muni.

Rússland fórnaði eigin hagsmunum

Það hefði nefni­lega vita­skuld verið Rússum sem stór­veldi mjög til hags­bóta ef þeir hefðu lagt aust­ur­hluta Prúss­lands end­an­lega undir sig eins og allt stefndi í.

Það hefði áreið­an­lega orðið verra fyrir Evr­ópu­menn almennt og sér­stak­lega til lang­frama en það er önnur saga.

Þessum miklu hags­munum Rússa fórn­aði Pétur 3. sem sagt í við­leitni sinni til að fram­fylgja vilja átrún­að­ar­goðs­ins og fá svo­lítið hrós í hnappa­gatið frá Friðriki.

En þótt leið­togi eins stór­veldis hafi í þetta sinn snú­ist algjör­lega gegn banda­mönnum sínum og hags­munum síns eigin ríkis og ein­göngu, já, ein­göngu vegna per­sónu­legrar aðdá­unar og und­ir­gefni Péturs 3. gagn­vart Friðriki, þá er slíkt vissu­lega mjög sjald­gæft.

Ekki síst þegar stór­veldið sem lætur undan er svo miklu öfl­ugra en hitt rétt eins og raunin var 1762.

Það er eig­in­lega ekki fyrr en núna að við höfum fyrir aug­unum annað dæmi um að leið­togi risa­veldis snú­ist af algjör­lega per­sónu­legum ástæðum til fylgis við annað – og aftur mun veik­ara! – veldi, líkt og Banda­ríkin hafa nú snú­ist á sveif með Rúss­landi.

Og fyrir því er alls engin sjá­an­leg eða skilj­an­leg ástæða nema dýrkun Donalds Trump á Vladimír Pútin.

Sann­ar­lega lifum við sögu­lega tíma.

Dapurleg eftirmál

Það eru svo dap­ur­leg eft­ir­mál við þessa sögu og enn koma Þýska­land og Rússland við sögu.

Árið 1941 fyr­ir­skip­aði Adolf Hitler, for­ingi Þjóð­verja, her­sveitum sínum að ráð­ast inn í Sov­ét­ríkin, arf­taka ríkis Katrínar miklu, Péturs 3. og rúss­nesku Róma­novanna. Með því vildi Hitler tryggja sam­ein­uðu Þýska­landi, arf­taka Prúss­lands, algjör yfir­ráð í Evrópu.

Friðrik mikli var einmitt eitt helsta átrún­að­ar­goð Hitlers.

Innrásin gekk afar vel til að byrja með og 1942 virt­ust Þjóð­verjar hafa öll ráð Rússa (og Úkra­ínu­manna, Pólverja og fleiri þjóða) í hendi sér.

Þá fór að halla undan fæti og árið 1944 mátti öllum vera ljóst að Þýska­land væri dæmt til að tapa. Ekki kom þó til mála í augum Hitlers að gef­ast upp og hann vís­aði oft til þess að ekki hefði Friðrik mikli gef­ist upp þá illa horfði í sjö ára stríð­inu.

Þvert á móti hefðu hann og Prússar sýnt fádæma þol­gæði þótt allt virt­ist löngu tapað, öll sund lokuð og — ótrú­legt nokk! — á end­anum náð að snúa vörn í sókn.

Og þannig skyldu Þjóð­verjar einnig verj­ast þótt vart stæði steinn yfir steini í ríki þeirra er komið var fram á árið 1945.

Von Hitlers

Hitler von­að­ist til þess í fullri alvöru að hörð vörn Þjóð­verja myndi á end­anum leiða til þess að rakn­aði upp úr banda­lagi óvina­þjóð­anna. Jafnvel að ein­hverjar þeirra sner­ust að lokum til liðs við Þjóð­verja eins og Rússar höfðu gert 1762 þegar Pétur 3. sendi her sinn til að hjálpa Prússum að reka Aust­ur­rík­is­menn frá Slesíu.

Hitler hélt í þessa von sína fárán­lega lengi.

Þegar Franklin Roosevelt Banda­ríkja­for­seti and­að­ist 12. apríl 1945 trúði hann því að nú væri runnin upp sama örlaga­stundin og þegar Elísabet keis­ara­ynja Rúss­lands dó og arf­taki hennar sneri við blað­inu.

Vara­for­set­inn Truman myndi nú ábyggi­lega stöðva stríðs­rekst­ur­inn gegn Þjóð­verjum líkt og Pétur keis­ari 3. hafði gert.

Það leið þó ekki á löngu uns sú von brást. Í huga Trumans kom auð­vitað ekki til mála að útkljá ekki stríðið – enda dáði hann ekki Hitler líkt og Pétur 3. hafði dáð Friðrik mikla.

Og Hitler hafði ekki áttað sig á að „krafta­verkið“ sem bjarg­aði Prússum 1762 sner­ist ekki um víga­snilld Friðriks kon­ungs eða þol­gæði Þjóð­verja, heldur um duttl­unga eins manns.

Péturs 3. Fyrir því voru Þjóð­verjar löngu búnir að loka aug­unum í taum­lausri aðdáun sinni á Friðriki mikla.

Allt fór sem fór.