Danskir húsgagnaframleiðendur í bobba

Í dönskum bókum um hönnun er Thorvald Bindes­bøll (1846–1908)  oft nefndur sem upp­hafs­maður danskrar hönn­unar. Hann kom víða við þótt kannski sé hann þekkt­astur fyrir vöru­merki Carlsberg, sem hann hann­aði árið 1904  og er enn notað.

Þegar fjallað er um danska hönnun í ræðu og riti er Kaare Klint (1888–1954) hins vegar iðu­lega getið sem eins helsta áhrifa­valds í danskri hús­gagna­hönnun á síð­ustu öld. Hann varð dós­ent við Kun­staka­demiet í Kaup­manna­höfn (Lista­há­skól­ann) frá 1924, og pró­fessor við sama skóla frá 1944 til dauða­dags. Margir af þekkt­ustu hús­gagna­hönn­uðum Dana nutu leið­sagnar Kaare Klint, um lengri eða skemmri tíma.

Uppgangstími

Síðari hluti fimmta ára­tugar síð­ustu aldar, eftir að stríð­inu lauk, var upp­gangs­tími danskrar hús­gagna­hönn­unar og fram­leiðslu. Danskir hönn­uðir unnu gjarnan í náinni sam­vinnu við hús­gagna­fram­leið­endur þar sem áhersla var lögð á vandað hand­verk. Margir þeirra hönn­uða sem mest létu að sér kveða og þekkt­astir urðu höfðu byrjað starfs­fer­il­inn sem mublu­smiðir og aðstoð­ar­menn á smíða­stofum. Í við­tölum nefndu margir úr þessum hópi hve vel það hefði gagn­ast þeim að hafa fengið þjálfun í hand­verk­inu.

Arne Jacobsen, Hans J. Wegner, Poul Volther, Børge Mogensen, Poul Kjærholm, Nanna Ditzel, Verner Panton og Finn Juhl. Þessir hönn­uðir, og margir fleiri, eru þekktir um víða ver­öld vegna hús­gagna, og inn­an­stokks­muna, sem orðið hafa til á teikni­borðum þeirra. Að öðrum ólöst­uðum í þessum hópi er Arne Jacobsen lík­lega þekkt­astur, ásamt Hans J. Wegner.

Kaupfélagsmublurnar

Árið 1942 kom danska kaup­fé­laga­sam­bandið FDB á fót hús­gagna­verk­stæði. Til­gang­ur­inn var að smíða hús­gögn á við­ráð­an­legu verði. Einn for­svars­manna FDB sagði að með þessu væri verið að koma til móts við óskir almenn­ings um ódýr og vönduð hús­gögn. Fyrsti for­stöðu­maður FDB Møbler, eins og fyr­ir­tækið hét, og heitir, var Børge Mogensen, 28 ára metn­að­ar­fullur arki­tekt. Hann teikn­aði sjálfur fjöl­mörg hús­gögn fyrir FDB og það gerðu líka margir aðrir arki­tektar. Í þeim hópi var Poul Volther, sem árið 1946 hann­aði stól, sem heitir því lát­lausa nafni J46. Þessi stóll hefur verið fram­leiddur í vel á aðra milljón ein­taka, fleiri en nokk­urt annað hús­gagn FDB. Fyrir nokkrum árum var greint frá því í dönskum fjöl­miðli að J46 stól­inn væri að finna á rúm­lega 800 þús­und dönskum heim­ilum. Ótal eft­ir­lík­ingar af þessum vin­sæla stól hafa verið fram­leiddar, mis­vand­aðar. Teikni­stofu FDB var lokað árið 1968 og hús­gagna­smíð­inni var hætt árið 1980. Árið 2013 var hins vegar fram­leiðslan end­ur­lífguð, ef svo má að orði kom­ast, og nú eru fjöl­margar FDB hús­gagna­versl­anir í Danmörku, sem allar selja ný hús­gögn, smíðuð eftir gömlu teikn­ing­unum.

Ölkassar, hrísgrjónapappírsljós og IKEA

Í lok sjö­unda ára­tug­ar­ins og mörg ár þar á eftir var danska hönn­unin ekki í tísku í heima­land­inu. Málaðir ölkassar og hrís­grjóna­papp­írs­ljós komu í stað­inn og árið 1969 var fyrsta IKEA-versl­unin opnuð í Danmörku, í Ballerup. Bóka­hillur Mogen Koch og hæg­inda­stólar Poul Kjærholm voru „out“. Svo kom að því að ölköss­unum og papp­írs­ljós­unum fækk­aði smátt og smátt, hvort kass­arnir og ljósin komi aftur í sama mæli er ekki gott að segja, allt fer jú í hringi er iðu­lega sagt. IKEA hefur hins vegar ekki farið neitt og virð­ist sífellt verða fyr­ir­ferð­ar­meira í „hús­bún­að­ar­heim­inum“.

Horft til útlanda og barist við eftirlíkingar

Á níunda og tíunda ára­tug beindu danskir hús­gagna­fram­leið­endur sjónum sínum í auknum mæli út fyrir danska land­steina. Miklu fé var varið í aug­lýs­ingar og kynn­ingar á danskri hönnun, sú kynn­ing var ekki ein­skorðuð við hús­gögn. Þetta mikla kynn­ing­ar­starf skil­aði miklum árangri og sala og útflutn­ingur á dönskum hús­bún­aði jókst til muna, bæði til landa í Evrópu og í fjar­læg­ari heims­álfum. Dönsk hús­gögn hafa alla tíð þótt dýr og það hefur freistað þjófa og sömu­leiðis fram­leið­enda eft­ir­lík­inga. Danskir fram­leið­endur hús­gagna og margs konar varn­ings hafa á und­an­förnum árum eytt miklum fjár­munum í bar­áttu við fram­leið­endur eft­ir­lík­inga á hús­gögnum og margs konar hlutum öðrum. Sem dæmi má nefna LEGO fyr­ir­tækið sem hefur árum saman átt í kostn­að­ar­sömum mála­ferlum til að verja sig gegn eft­ir­lík­inga­fram­leiðslu.

Kúnnarnir vilja bara það gamla

Oft hefur verið um það rætt og ritað í dönskum fjöl­miðlum að alltof lítið nýtt ger­ist í danskri hönnun. Ungir hönn­uðir eigi erfitt með að koma hug­myndum sínum á fram­færi, fram­leið­endur bera því við að kaup­endur vilji bara kaupa „þetta gamla“ eins og full­trúi eins fram­leið­anda komst að orði. „Það þýðir ekk­ert að setja á mark­að­inn nýja hita­könnu, fólk vill bara kaupa Stelton-könn­una“.  Sem vel að merkja kom á mark­að­inn 1977. Hinn þekkti stóll Hans J. Wegner, sem oft er kall­aður Ypsilon-stóll­inn (heitir CH 24), hefur verið fram­leiddur síðan 1950 og selst enn eins og heitar lummur.

Sér kap­ít­uli í danskri hönn­un­ar­sögu er PH5 loft­ljós Poul Henn­ingsen, ljósið  kom á mark­að­inn árið 1958 og er nán­ast að finna hvert sem litið er inn­an­dyra í Danmörku, og reyndar mun víðar.