Hér­aðs­dómur Reykja­víkur ógilti öll leyfi Lands­virkj­unar til bygg­ingar Hvamms­virkj­unar á mið­viku­dag og féllust á rök land­eig­enda sem kærðu leyf­is­veit­ingar tengdar Hvamms­virkjun.

Dómurinn felldi úr gildi tvær ákvarð­anir af þremur. Það var heim­ild Umhverf­is­stofn­unar til breyt­inga á Þjórsá og svo ákvörðun Orku­stofn­unar frá sept­em­ber síð­ast­liðnum, þar sem Lands­virkjun var veitt fram­kvæmda­leyfi til þess að reisa og reka raf­orku­verið Hvamms­virkjun. Kröfu stefn­enda um að ógilda leyfi Fiski­stofu var hins vegar hafnað.

Efnislega í andstöðu við lög

Orku­stofnun veitti Lands­virkjun upp­haf­lega virkj­un­ar­leyfi vegna Hvamms­virkj­unar í des­em­ber árið 2022. Það leyfi og síðar fram­kvæmda­leyfi Skeiða- og Gnúp­verja­hrepps, sem veitt var upp­haf­lega í júní 2023, voru ógild með úrskurðum úrskurð­ar­nefndar umhverfis- og auð­linda­mála. Ástæðan var einkum sú að við und­ir­bún­ing leyf­anna hefði farist fyrir að gæta að lög­gjöf um stjórn vatna­mála. Að mati kærenda nú var ekki brugð­ist við þessu við und­ir­bún­ing nýrra leyfa og því kærðu þau leyf­is­veit­ing­arnar á ný þar sem þær væru efn­is­lega í and­stöðu við lög og ólög­legar. 

Þjórsá má ekki rýra

Markmið laga um stjórn vatna­mála frá árinu 2011 eru að vernda vatn og vist­kerfi þeirra, hindra frek­ari rýrnun vatns­gæða og bæta ástand vatna­vist­kerfa til þess að vatn njóti heild­stæðrar verndar. Vist­kerfi byggja á líf­fræði­legum, eðl­is­efna­fræði­legum og vatns­form­fræði­legu ástands­mati áa og vatna sem eru nefnd vatns­hlot. Samkvæmt lögum um stjórn vatna­mála má ástand vatns­hlota ekki rýrna þannig að það falli um ástands­flokk. Und­an­tekn­ing­ar­til­vik eru þegar nýt­ingin er þjóð­hags­lega mik­il­væg en þarf þó að vera sjálf­bær og með lang­tíma­vernd vatns­auð­lind­ar­innar í huga.

Annmarkar á leyfi

Í nið­ur­stöðu hér­aðs­dóms um þetta segir að ekki liggi fyrir gild ákvörðun um heim­ild til að breyta vatns­hlot­inu Þjórsá á þann hátt að ekki sé hægt að ná fram umhverf­is­mark­mið­inu sem sett hefur verið fyrir vatns­hlotið, sem þó var mik­il­væg for­senda þess að Orku­stofnun gæti veitt virkj­un­ar­leyfið, sam­kvæmt raf­orku­lögum. Það telj­ist veru­legur efn­isann­marki á virkj­un­ar­leyf­inu sem leiðir til þess að fall­ast ber á kröfu stefn­enda um ógild­ingu þess.

Í umfjöllun Heim­ild­ar­innar í nóv­em­ber var greint frá einni kæru land­eig­anda á svæð­inu og veiði­fé­lagi Kálfár. Þar sagði meðal ann­ars: 

„Breyting á Þjórsá í Hvammslón er ekki bara breyt­ing á gerð vatns­hlots­ins heldur einnig á aðstæðum og vist­fræði­legum eig­in­leikum Þjórsár.“ 

Kæra þeirra var sam­hljóða kærum fjölda ann­arra íbúa og land­eig­enda á svæð­inu. „Það er meira íþyngj­andi en orð fá lýst að þurfa nú í annað sinn að leita ógild­ingar virkj­un­ar­leyfis Orku­stofn­unar sem svo alvar­legum ann­marka er háð, eftir ára­tuga bar­áttu til að halda Þjórsá óbeisl­aðri í miðri sveit, með sínu líf­ríki,“ sögðu íbú­arnir sem kærðu útgáfu fram­kvæmda­leyfis sveit­ar­fé­lags­ins Rangár­þings ytra.