„Það sjá allir hvers konar breytingar var verið að gera þarna,“ segir Jóhann Páll Jóhannsson, þingmaður Samfylkingarinnar, um nýfallinn dóm vegna umdeildra búvörulaga þar sem ákvæði um samkeppni voru tekin úr sambandi.

Samkeppniseftirlitið lét reyna á breytingarnar sem gerðu framleiðendafélög undanskilin samkeppnislögum. Dómari Héraðsdóms Reykjavíkur úrskurðaði að umfangsmiklar breytingar á frumvarpi sem birtist gjörbreytt í þriðju umræðu á þingi, hefðu stangast á við stjórnarskrána þar sem kveður á um að frumvörp megi ekki samþykkja nema að það hafi verið rætt við þrjár umræður á Alþingi. Í þessu tilviki voru breytingarnar svo veigamiklar að það eina sem það átti sameiginlegt með upphaflega frumvarpinu var málsnúmerið, eins og fram kom í dómi.

Vitnað í Jóhann í dómi

Þá er vitnað í Jóhann Pál í héraðsdómi en hann sat í atvinnuveganefnd þegar málið var tekið fyrir.

„Þingmaðurinn hafði farið fram á að málið yrði kallað aftur inn í nefnd og þá einkum vegna þess að þær breytingar sem voru gerðar í meðförum nefndarinnar hefðu verið svo viðurhlutamiklar að í raun væri þingið komið með nýtt frumvarp í hendurnar sem ætti með réttu að senda út til umsagnar. Atvinnuveganefnd hafi síðan borist bréf frá forstjóra stefnda, Samkeppniseftirlitsins. Í því hafi komið fram atriði sem þingmaðurinn taldi að myndi kalla á frekari umræðu og frekari umfjöllun af hálfu nefndarinnar.“

Fóru mjög hratt í gegnum þingið

Jóhann Páll hafði ekki lesið dóminn almennilega þegar Heimildin náði sambandi við hann.

„En þarna var verið að drífa breytingar mjög hratt í gegnum þingið án þess að þær fengju þá yfirlegu sem hefði verið rétt að gefa þeim,“ segir hann og bætir við: „Ég er ekki búinn að rýna í dóminn í þaula, en mér sýnist niðurstaðan vera sú að þarna var framinn glæpur gegn stjórnarskrá Íslands.“

Afleiðingar laganna eru þegar umtalsverðar en Kaupfélag Skagfirðinga keypti Kjarnafæði Norðlenska án þess að slíkt væri tekið til athugunar hjá Samkeppniseftirlitinu.

Fleiri kaup voru í deiglunni og því ljóst að úrskurðurinn kemur þeim áætlunum í uppnám og óvíst hvað verður um þá gjörninga sem hafa þegar gengið í gegn.

Annað sinn sem frumvarp er lagt fram

Í umfjöllun Heimildarinnar frá því í mars síðastliðnum um frumvarpið kom fram að fyrst hafi verið lagt fram sams konar frumvarp árið 2022 til laga um breytingar á búvörulögum sem veitti afurðastöðvum tiltekna undanþágu frá ákvæðum samkeppnislaga á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Frumvarpsdrög voru kynnt í samráðsgátt stjórnvalda. Þau byggðu að hluta á tillögum spretthóps, sem Steingrímur J. Sigfússon, fyrrverandi formaður Vinstri grænna, leiddi, og skilaði af sér tillögum sumarið 2022, en Steingrímur hafði hætt á þingi eftir kosningarnar 2021.

Steingrímshópurinn var skipaður vegna þeirrar stöðu sem uppi var í mat­væla­fram­­­leiðslu á Íslandi vegna þess að verð á aðföngum til bænda hafði hækkað mjög eftir að Rússar réðust inn í Úkraínu. Markmið þeirrar lagasetningar sem hann lagði til átti að vera að styðja við end­­ur­­skipu­lagn­ingu og hag­ræð­ingu í slátrun og kjöt­­vinnslu. 

Þessi framsetning rímaði ekki við þær umsagnir sem bárust í samráðsgátt stjórnvalda vegna frumvarpsins. Þar var sleginn sá tónn að frumvarp sem veitti undanþágu frá banni við ólögmætu samráði væri bæði bændum og neytendum stórhættulegt. Undanþágan sem verið væri að innleiða gengi miklu lengra en viðgengst í nágrannalöndum Íslands. 

Miðar að einokun

Ítarlegasta umsögnin kom frá Samkeppniseftirlitinu og taldi 39 blaðsíður. Þar var frumvarpinu bókstaflega slátrað, sagt að áform slát­ur­leyf­is­hafa miðaði að lík­indum að því að koma á ein­okun í slátrun og frum­vinnslu afurða og að engin ákvæði væru í frum­varps­drög­unum sem verji „bænd­ur, aðra við­skipta­vini eða neyt­endur gagn­vart sterkri stöðu afurða­stöðva. Þannig er afurða­stöðvum mögu­legt að eyða sam­keppni án þess að bændur geti spornað við því og engin opin­ber stýr­ing eða eft­ir­lit er til staðar til að verja hags­muni bænda, ann­arra við­skipta­vina afurða­stöðva og neyt­enda.“