Lands­virkjun fékk á föstu­dag tveggja vikna frest til að skila and­mælum við sautján ný kæru­mál sem borist hafa úrskurð­ar­nefnd umhverfis- og auð­linda­mála vegna útgef­inna leyfa vegna áform­aðrar Hvamms­virkj­unar í neðri hluta Þjórsá. Hvamms­virkjun yrði fyrsta virkjun í Þjórsá í byggð en ofar á vatna­svið­inu er helsta virkj­un­ar­svæði Lands­virkj­unar sem telur sjö virkj­anir með nokkrum uppi­stöðu­lónum. Lands­virkjun er svo einnig með á stefnu­skránni að reisa tvær virkj­anir til við­bótar enn neðar í ánni en Hvamms­virkjun; Holta­virkjun og Urriða­foss­virkjun.   

Úrskurð­ar­nefnd­inni hefur verið kunn­ugt um and­stöðu við bygg­ingu Hvamms­virkj­unar um hríð enda hefur hún áður fengið fjöl­mörg kæru­mál henni tengd inn á sitt borð. Nú í októ­ber gáfu bæði Rangár­þing ytra og Skeiða- og Gnúp­verja­hreppur, sveit­ar­fé­lögin sem fram­kvæmdin yrði innan, út fram­kvæmda­leyfi vegna virkj­un­ar­innar og það bæði í annað sinn. Í sept­em­ber gaf Orku­stofnun út virkj­un­ar­leyfi fyrir Hvamms­virkjun - einnig í annað sinn. Og skýr­ingin er sú að úrskurð­ar­nefnd umhverfis- og auð­linda­mál hafði fellt fyrri leyfin úr gildi.

Felldi fyrri leyfi úr gildi

Orku­stofnun veitti Lands­virkjun upp­haf­lega virkj­un­ar­leyfi vegna Hvamms­virkj­unar í des­em­ber árið 2022. Það leyfi og síðar fram­kvæmda­leyfi Skeiða- og Gnúp­verja­hrepps, sem veitt var upp­haf­lega í júní 2023, voru ógilt með úrskurðum úrskurð­ar­nefndar umhverfis- og auð­linda­mála. Ástæðan var einkum sú að við und­ir­bún­ing leyf­anna hefði farist fyrir að gæta að lög­gjöf um stjórn vatna­mála. Að mati kærenda nú var ekki brugð­ist við þessu við und­ir­bún­ing nýrra leyfa sem gefin voru út á síð­ustu vikum og því þurfi enn á ný að kæra leyf­is­veit­ing­arnar þar sem þær séu efn­is­lega í and­stöðu við lög og ólög­legar. 

Markmið laga um stjórn vatna­mála frá árinu 2011 eru að vernda vatn og vist­kerfi þeirra, hindra frek­ari rýrnun vatns­gæða og bæta ástand vatna­vist­kerfa til þess að vatn njóti heild­stæðrar verndar. Vist­kerfi byggja á líf­fræði­legum, eðl­is­efna­fræði­legum og vatns­form­fræði­legu ástands­mati vatns­hlota. Samkvæmt lögum um stjórn vatna­mála má ástand vatns­hlota ekki rýrna þannig að það falli um ástands­flokk.  Und­an­tekn­ing­ar­til­vik eru þegar nýt­ingin er þjóð­hags­lega mik­il­væg en þarf þó að vera sjálf­bær og með lang­tíma­vernd vatns­auð­lind­ar­innar í huga.

Áratuga barátta gegn virkjun

„Breyting á Þjórsá í Hvammslón er ekki bara breyt­ing á gerð vatns­hlots­ins heldur einnig á aðstæðum og vist­fræði­legum eig­in­leikum Þjórsár,“ segir m.a. í kæru Vigdísar Erlends­dóttur, land­eig­anda að Kálfá og félaga í veiði­fé­lagi Kálfár en sú kæra er sam­hljóða kærum fjölda ann­arra íbúa og land­eig­enda á svæð­inu. „Það er meira íþyngj­andi en orð fá lýst að þurfa nú í annað sinn að leita ógild­ingar virkj­un­ar­leyfis Orku­stofn­unar sem svo alvar­legum ann­marka er háð, eftir ára­tuga bar­áttu til að halda Þjórsá óbeisl­aðri í miðri sveit, með sínu líf­ríki,“ segja íbú­arnir sem kæra að auki útgáfu fram­kvæmda­leyfis sveit­ar­fé­lags­ins Rangár­þings ytra.

Vilja vernda laxinn

Til við­bótar við þá ein­stak­linga sem kært hafa leyf­is­veit­ingar hafa þrenn sam­tök gert slíkt hið sama: Nátt­úru­vernd­ar­sam­tök Íslands, Nátt­úru­grið og Vernd­ar­sjóður villtra laxa­stofna (NASF).

Krefjast sam­tökin þess að allar hinar kærðu ákvarð­anir, þar með talið útgáfa fram­kvæmda­leyfis Skeiða- og Gnúp­verja­hrepps fyrir helgi, verði felldar úr gildi og að fall­ist verði á að þátt­töku­réttur sá sem almenn­ingi var veittur við mat á áhrifum fram­kvæmdar á vatna­líf og jarð­minjar hafi ekki sam­rýmst lög­gjöf um mat á umhverf­is­á­hrifum. Óskað er eftir að leitað verði álits EFTA dóm­stóls­ins við með­ferð máls­ins. 

Samtökin telja að vegna þeirra almanna­hags­muna er tengdir eru nátt­úru­vernd á Íslandi, í þessu til­viki einkum vernd íslenska laxa­stofns­ins í huga þjóð­ar­innar, að ekki verði undan því skot­ist að enn á ný verði látið reyna á lög­mæti máls­með­ferðar og efni ákvarð­an­anna. 

Land­vernd hefur ekki kært leyf­is­veit­ing­arnar á ný líkt og hin nátt­úru­vernd­ar­sam­tökin þrjú. „Við vorum ekki með því það gerð­ist svo hratt en styðjum kæruna og erum sam­mála henni,“ segir Björg Eva Erlends­dóttir, fram­kvæmda­stjóri Land­verndar, við Heim­ild­ina.

Mál fyrir dómstólum

Fleiri mál eru í gangi vegna leyf­is­veit­inga fyrir Hvamms­virkjun. Dómsmál er rekið fyrir hér­aðs­dómi Reykja­víkur af nokkrum ein­stak­lingum og einu félagi, sem öll eru eig­endur og/eða ábú­endur jarða eða land­spildna á bökkum Þjórsár, til ógild­ingar virkj­un­ar­leyfis Orku­stofn­unar frá 12. sept­em­ber 2024. Það dóms­mál er einnig rekið til ógild­ingar tveimur fyrri ákvörð­unum sem varða sömu fram­kvæmd, það er leyf­is­veit­ingu Fiski­stofu og heim­ild Umhverf­is­stofn­unar frá því í apríl í ár.