Pen­inga­stefnu­nefnd Seðla­banka Íslands lækk­aði stýri­vexti í fyrsta sinn í rúmt ár. Lækkunin var þó ekki mikil, aðeins 0,25 pró­sentu­stig og standa stýri­vextir nú í níu pró­sentum sem þykir enn vera ansi mikið. Á kynn­ing­ar­fundi nefnd­ar­innar í morgun kom fram að rík áhersla væri lögð á að fara var­lega af stað í vaxta­lækk­un­ar­ferl­inu. 

Taldi nefndin enn vera fullt til­efni til þess að gæta var­kárni. Innlend eft­ir­spurn væri enn þá mikil og verð­bólga og ver­bólgu­vænt­ingar væru sömu­leiðis yfir mark­miðum bank­ans.

Rannveig Sig­urð­ar­dóttir, vara­seðla­banka­stjóri, sagði á blaða­manna­fundi að það væri ekki gefið fyrir fram að nefndin lækki vexti aftur á næsta fundi nefnd­ar­innar sem verður 20. nóv­em­ber. 

Jón Bjarki Bentsson, aðal­hag­fræð­ingur grein­ing­ar­deildar Íslands­banka, segir í sam­tali við Heim­ild­ina að þrátt fyrir að lækk­unin sé hlut­falls­lega lítil í sam­an­burði það háa vaxta­stig sem er við lýði hafi ákvörðun nefnd­ar­innar ýmis óbein áhrif á hag­kerfið. 

Sterk skilaboð frá Peningastefnunefndinni  

„[R]eynslan erlendis hefur sýnt okkur að það hefur veru­leg áhrif þegar vaxta­lækk­un­ar­ferlið fer af stað, jafn­vel þó að skrefið sé smátt og beinar breyt­ingar á vaxta­byrði eða ávöxtun á sparifé séu ekki miklar. Þetta getur breytt all­nokkuð vænt­ingum,“ segir Jón Bjarki og bendir á að heim­ili og fyr­ir­tæki túlki skila­boðin gjarnan á þá vegu að vaxta­byrði muni taka að létt­ast jafnt og þétt.

Óbein áhrifJón Bjarki Bentsson segir að lækk­unin muni hafa ýmis óbein áhrif á hag­kerfið.

Mynd: Íslands­banki

„Það sé þá frekar hægt að fara af stað með fjár­fest­ingar eða ráð­ast í kaup á íbúðum, bílum eða öðru sem er fjár­magnað með lánsfé jafn­vel þó að vaxta­byrðin sé há næsta kastið.“

Jón Bjarki tekur þó fram að hann býst ekki við straum­hvörfum í hegðun heim­ila og fyr­ir­tækja, áhrifin af ákvörðun pen­inga­stefnu­nefnd­ar­innar séu þó meiri en marga kynni að gruna.

„Við sjáum það til dæmis að ef við viljum horfa bara á svona opin­bera kvarða þá hefur tíð­ind­unum verið tekið fagn­andi á hluta­bréfa­mark­aði þar sem verð á bréfum hefur almennt hækkað í dag.“   

Þvert á spár viðskiptabankanna

Skömmu áður en að fundur pen­inga­stefnu­nefnd­ar­innar var hald­inn höfðu Lands­bank­inn og Íslands­banki spáð því að stýri­vöxtum yrði haldið óbreyttum.

Í skýrslu Íslands­banka kom fram að ekki þætti lík­legt að pen­inga­stefnu­nefnd myndi snú­ast hugur eftir að hafa slegið fremur harðan tón á síð­asta fundi nefnd­ar­innar í ágúst. Á þeim fundi var lítið talað um hugs­an­legar vaxta­lækk­anir og allir með­limir nefnd­ar­innar voru í fyrsta sinn á þessu ári sam­mála um að halda vöxtum óbreyttum. Hins vegar spáði grein­ing­ar­deild Íslands­banka því að vaxta­lækk­un­ar­ferlið myndi hefj­ast í nóv­em­ber.  

Jón Bjarki segir að honum þyki ákvörðun pen­inga­stefnu­nefnd­ar­innar hafa verið rétt og vel rök­studd. 

„Þau auð­vitað lögðu á það nokkra áherslu að það væri ekki víst að vextir myndu lækka áfram við næstu vaxta­á­kvörðun og slógu var­fær­inn tón sem er í þokka­legu sam­ræmi við mínar vænt­ingar um að þau myndu und­ir­búa jarð­veg­inn fyrir vaxta­lækkun og fara þá kannski heldur stærra skref í nóv­em­ber. Þannig á móti er verið að lækka vexti núna og kannski líkur á minna skrefi í nóv­em­ber heldur en ella.“

Hvað breyttist frá síðasta fundi? 

Á kynn­ing­ar­fundi Seðla­bank­ans sem hald­inn var skömmu eftir til­kynnt var um vaxta­lækk­un­ina sagði Ásgeir Jónsson Seðla­banka­stjóri að ekki hafi verið horft til stakra ein­skipt­isliða sem höfðu mikil áhrif þá verð­bólgu­hjöðnun sem mæld­ist í síð­asta mán­uði við ákvörð­un­ar­töku nefnd­ar­innar. Ein­skipt­islið­irnir sem vísað er til eru aðgerðir á borð við nið­ur­fell­ingu skóla­gjalda í stökum háskólum og nið­ur­greiðsla ríkis og sveit­ar­fé­laga á skóla­mál­tíðum í grunn­skólum. 

Nefndin hefði fremur litið til ýmissa ann­arra mæli­kvarða sem bentu til minnk­andi spennu í hag­kerf­inu. Til að mynda minnk­andi vinnu­afls­eft­ir­spurn og nið­ur­stöður við­horfskann­ana sem bentu til auk­innar svart­sýni meðal heim­ila og fyr­ir­tækja í land­inu.  

Í sam­tali segir Jón Bjarki ekki vera alveg sam­mála seðla­banka­stjóra um að horfi eigi fram hjá áhrifum til­færslu­að­gerða stjórn­valda. 

„Það var einmitt ætl­unin með því að gera skóla­mál­tíðir gjald­frjálsar að minnka útgjöld heim­il­anna og lækka verð­þrýst­ing að þessu leyt­inu. Þannig þar er bara að raun­ger­ast það sem var hlið­ar­skil­yrði, eða að minnsta kosti var sett á stjórn­völd til að hjálpa til við að greiða fyrir kjara­samn­ingum,“ segir hann.

Tilraunastarfsemi Peningastefnunefndar

Á kynn­ing­ar­fund­inum virt­ust Seðla­banka­stjóri og vara­seðla­banka­stjóri ekki vera á sömu skoðun um hvort að staðan í efna­hags­málum hafi breyst mikið frá síð­asta fundi. Á fund­inu sagði Rannveig Sig­urð­ar­dóttir ekki mikið hafa breyst frá síð­asta fundi og reynslan sýndi að mæl­ingar ættu til að fara í aðra átt en búist væri við.

Þessu var Ásgeir ósam­mála og sagði margt hafa breyst frá síð­asta fundi en tók þó fram að nefnd­ar­menn túlki hina ýmsu áhrifa­þætti og mæl­ingar á hag­stærðum með ólíkum. Svo virð­ist sem að lækkun vaxta sé í vissum skiln­ingi til­raun til þess að skera úr um hvort hag­kerfið sé að stefna í rétta átt. 

Jón Bjarki seg­ist geta tekið undir þá túlkun og bætir við að nefndin hafi áður gefið út að ákvörðun um að hefja lækk­un­ar­ferli myndi senda nokkuð sterk skila­boð sem geti haft áhrif á vænt­ingar og hegðun í hag­kerf­inu. 

„Þannig að því leyt­inu eru ágæt rök fyrir því að taka smátt skref og gefa ekki of miklar vænt­ingar um áfram­haldið. Hins vegar er það okkar skoðun ef okkar spár um verð­bólgu og efna­hags­þróun ganga eftir að við séum komin í vaxta­lækk­un­ar­ferli sem muni halda áfram, vænt­an­lega óslitið á næstu fundum,“ segir hann.

Óljóst hvort nefndin hafi litið til vaxtalækkanna erlendis

Seðla­bankar víða um heim hafa að und­an­förnu verið að lækka meg­in­vexti sína ört og mikið. Fyrir tveimur vikum síðan lækk­aði banda­ríski seðla­bank­inn stýri­vexti sína um hálft pró­sentu­stig, úr 5,3 pró­sentum í 4,8 pró­sent. Seðla­bank­inn í Evrópu hefur í tvígang lækkað vexti sína og standa þeir núna 3,5 pró­sentum. Seðla­bank­arnir í Danmörku og Svíþjóð hafa einnig lækkað vexti sína á þessu ári. 

Á kynn­ing­ar­fundi pen­inga­stefnu­nefndar spurði Jón Bjarki full­trúa nefnd­ar­innar hvort nefndin hafi litið til vaxta­lækk­ana erlendis og hvort aukin vaxta­munur við helstu við­skipta­lönd hafi skipt máli í ákvörð­un­ar­töku­ferl­inu. Jón Bjarki seg­ist hafa fengið nokkuð óskýr svör:

„Þau vildu ekki gera mikið úr því að þetta hefði eitt og sér verið áhrifa­þáttur. Hins vegar er það svo að á sama tíma benti Ásgeir Jónsson á að seðla­bankar hefðu verið til­tölu­lega sam­stíga í hækk­un­ar­ferl­inu sem voru við­brögð við verð­bólgu­skot­inu á heims­vísu, árið 2022 og inn í árið 2023. Þannig er þetta á end­anum alltaf áhrifa­þáttur. Of mik­ill vaxta­munur við útlönd getur haft óæski­legar afleið­ingar.“