Sam­keppn­is­eftli­ritið, sem hefur það hlut­verk að gæta hags­muna neyt­enda og smærri fyr­ir­tækja gegn þeim stærri, fékk aðeins hálfan dag til þess að bregð­ast við afdrifa­ríkri laga­setn­ingu sem nú hefur leitt til þess að Kaup­fé­lag Skag­firð­inga kaupir upp kjöt­vinnslu Kjarna­fæðis Norð­lenska án nokk­urra skil­yrða. Með þessu er búið að „drepa sam­keppni“, segir Páll Gunnar Pálsson, for­stjóri Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins.

Meiri­hluti atvinnu­vega­nefndar Alþingis, sem er í for­mennsku þing­manns sem fékk óbeint kauptil­boð frá Kaup­fé­lagi Skag­firð­inga í við­skipt­unum, naut meðal ann­ars ráð­gjafar lög­manns KS við laga­setn­ing­una en aðrir sem áttu hags­muni höfðu lítið tæki­færi til þess að koma sjón­ar­miðum sínum á fram­færi áður en Alþingi sam­þykkti lögin. Með lög­unum, sem voru sam­þykkt 21. mars, er kjöt­af­urða­stöðvum heim­ilað að stunda sam­ráð og eiga sam­runa án aðkomu Sam­keppn­is­eft­ir­lit­ins. Þannig fá stóru fyr­ir­tækin rýmri heim­ild en bændur sjálfir, öfugt við það sem við­gengst í nágranna­löndum okkar, að sögn Páls Gunnars.

Fengu hálfan dag til að bregðast við

Páll Gunnar Pálsson, for­stjóri Sam­keppn­is­eft­ir­lit­ins, sagði í við­tali í Morg­un­út­varp­inu á Rás 2 í morgun að vinnu­brögð Alþingis hefðu leitt til þess að eft­ir­litið gæti ekki tekið yfir­töku Kaup­fé­lags Skag­firð­inga á kjöt­vinnslu Kjarna­fæðis Norð­lenska til „gaum­gæfi­legrar athug­unar“, eins og Páll Gunnar segir að hefði gerst án nýju lag­anna.

„Það er hægt að gefa sér það nokkurn veg­inn að með þessum sam­runa og síðan heim­ild þeirra fyr­ir­tækja sem eftir standa til að hafa með sér sam­ráð, þá er í raun og veru búið að drepa sam­keppni á þessum mörk­uðum og engar varnir reistar í stað­inn,“ segir Páll Gunnar.

Laga­setn­ingin hefur verið til skoð­unar á síð­ustu árum, en mat­væla­ráð­herra ákveðið að leggja ekki fram frum­varp þessa efnis. „Ein­fald­lega vegna þess að nið­ur­staðan var sú að það væri óverj­andi,“ segir Páll Gunnar. „Þess vegna kom það okkur gríð­ar­lega á óvart þegar við átt­uðum okkur á því, nán­ast af til­viljun, að það var komið inn á netið hjá Alþingi, alger­lega breytt frum­varp mat­væla­ráð­herra. Það nán­ast stóð ekki einn stafur í frum­varp­inu eftir umsagn­ar­ferlið. Þannig að við höfðum bara hálfan dag til þess að bregð­ast við því, vegna þess að dag­inn eftir þá var búið að sam­þykkja lögin. Þannig fengu hags­muna­að­ilar enga mögu­leika til þess að tjá sig um þetta, aðrir heldur en þeir sem eru núna að nýta sér und­an­þág­una.“

Alþingi ákvað að ólögmætt samráð yrði lögmætt

Páll Gunnar segir að tekið sé úr sam­bandi bann við ólög­mætu sam­ráði, „sem er grafal­var­legt brot sem getur haft víð­tæka þýð­ingu“. Slíkar breyt­ingar hafi, að sögn Páls Gunnars, ein­göngu verið inn­leiddar í Evr­ópu­sam­band­inu og Noregi þegar kemur að fyr­ir­tækjum sem eru í eigu bænda. Þannig sé bændum heim­ilað að taka sig saman til styrkja samn­ings­stöðu sína og gæta hags­muna gegn stór­fyr­ir­tækjum eins og kjöt­af­urða­stöðvum. Hér á landi eru afurða­stöðvar að mestu leyti komnar úr eigu bænda, ólíkt því sem áður var. Bændur eru, sam­kvæmt könn­unum Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins, mjög óánægðir með samn­ings­stöðu sína gagn­vart fyr­ir­tækj­unum. „Að þessu leyt­inu gerir þessi breyt­ing það þver­öf­uga við það sem ger­ist í kringum okkur. Í kringum okkur er verið að veita und­an­þágur fyrir bændur sjálfa, hér er verið að veita und­an­þágur fyrir við­semj­endur bænda. En það eru engar und­an­þágur gerðar fyrir bænd­urna sjálfa, þannig að ef þeir myndum vilja taka sig saman og efla samn­ings­stöðu sína gagn­vart þessum kjöt­af­urða­stöðvum, þá er þeim það óheim­ilt. Þannig að þetta er í raun og veru það þver­öf­uga við það sem er gert í kringum okkur. Síðan er hvergi í kringum okkur tekið úr sam­bandi sam­runa­eft­ir­litið, heim­ild sam­keppn­is­yf­ir­valda til þess að rann­saka sam­runa og beita íhlutun, annað hvort ógilda eða setja skil­yrði.“ 

Hann segir laga­breyt­ingu Alþingis „óverj­andi“. „Hvergi hafa menn gert það, ein­fald­lega vegna þess að það er óverj­andi, af því að það er óaft­ur­kræft í mörgum til­vikum. Sam­fé­lags­legir hags­munir af því að það sé ein­hver sam­keppni á svona mark­aði eru gríð­ar­lega miklir, bæði fyrir bændur og neyt­endur, og önnur fyr­ir­tæki sem eru að starfa nálægt þessu. Þannig að það þekk­ist hvergi í kringum okkur, bæði í Noregi, Danmörku, Írlandi; Þú getur litið hvert sem er. Þar er verið að beita þessu sam­runa­eft­ir­liti til þess að koma í veg fyrir eða beita íhlutun í sam­runa á þessum marköðum, til þess að verja hags­muni bænda og neyt­enda. Hér er þetta umhugs­un­ar­laust, nán­ast, tekið úr sam­bandi,“ segir Páll Gunnar.

Formaður nefndarinnar hluti af viðskiptunum

Þórarinn Ingi Pét­urs­son, þing­maður Fram­sókn­ar­flokks­ins, er for­maður Atvinnu­vega­nefndar Alþingis. Laga­breyt­ingin var lögð fram af meiri­hluta nefnd­ar­innar, sem telur einnig Ásmund Frið­riks­son og Birgi Þór­ar­ins­son í Sjálf­stæð­is­flokki og Evu Dögg Dav­íðs­dóttur í Vinstri grænum.

Þórarinn Ingi Pétusson, þing­maður Fram­sókn­ar­flokks­ins, er einn þeirra sem komu að laga­gerð­inni. Hann átti lít­inn hlut í félag­inu Búsæld ehf, sem á 43% hluta­fjár í Kjarna­fæði Norð­lenska hf. Þannig verður Þórarinn aðili að við­skipt­unum sem komu til beint í kjöl­far laga­setn­ingar hans, þegar Kaup­fé­lag Skag­firð­inga greiðir Búsæld, sem Þórarinn á 0,8% hlut í, fyrir hlut þess. Formaður Bænda­sam­tak­anna, Trausti Hjálm­ars­son, vildi þó bera í bætifláka fyrir tengsl hans. „Maðurinn er bóndi og á að refsa honum fyrir það?“ spurði hann í við­tali við RÚV í gær. Búsæld er í eigu 500 bænda, en með söl­unni fær­ist aðkoma þeirra yfir til KS.

Bjarkey Olsen Gunn­ars­dóttir mat­væla­ráð­herra tekur í sama streng og telur tengsl Þórarins ekki hafa áhrif á störf hans, enda séu hags­munir hans skráðir opin­ber­lega og hún hafi ekki orðið vör við að lít­ill eign­ar­hlutur hans hafi „haft nokkur áhrif á hans ákvörðun“. 

„Bændum og neytendum til hagsbóta“

Þórarinn Ingi hefur lýst því í við­tölum eftir laga­setn­ing­una að óhag­ræði sé við lýði í kjöt­fram­leiðslu á Íslandi, meðal ann­ars með of mörgum slát­ur­húsum. Þannig myndu bændur hagn­ast á meiri hag­ræð­ingu kjöt­vinnslu. „Megninu til er það þannig að afurða­stöðv­arnar eru í meiri­hluta eigu bænda,“ sagði hann í við­tali á Bylgj­unni í mars. Í umræðum á þingi við sam­þykkt lag­anna lýsti hann ánægju sinni, en tók sjálfur á sig mis­tök við að fleiri fengju ekki færi á að veita umsögn í laga­setn­ing­ar­ferl­inu. „Það er mjög mik­il­vægt að við höfum það í huga að við þurfum að bregð­ast við á þann hátt að við getum hag­rætt, bændum og neyt­endum til hags­bóta.“

For­stjóri Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins vísar hins vegar til þess að með nýjum lögum og afnámi sam­keppn­islaga varð­andi kjöt­furða­stöðv­arnar sé verið að treysta fyr­ir­tækjum. „Hérna er fyrsta skiptið sem ég þekki til í síð­ari tíma sögu að treysta alfarið fyr­ir­tækjum á mark­aði fyrir því. Öll ríki í kringum okkur setja sér leik­reglur og hafa lært það af reynsl­unni að það er ekki  hægt að treysta fyr­ir­tækjum einum, jafn­vel þó að þau hafi góðan ásetn­ing. Þess vegna erum við með svona sam­keppn­is­reglur. For­svars­menn breyt­inga segja bara, við þurfum ekki að reisa neinar varnir. Við treystum bara þessum fyr­ir­tækjum. Það er alveg fáheyrt. Það er leið sem hefur hvergi verið farin og þess vegna er ekki rétt það sem for­svars­menn þess­ara breyt­inga, og þar á meðal kjörnir full­trúar, eru að halda fram að hér sé farin svipuð leið og í kringum okkur.“

Þingmenn viti ekki betur eða segi ósatt

Páll Gunnar segir að þing­menn, sem vísi til erlendra fyr­ir­mynda lög­gjaf­ar­innar, séu annað hvort að segja ósatt eða viti ekki hvað þeir séu að tala um. „Við þekkjum hlið­stæðar und­an­þágur í mjólkur­iðn­aði. Þar er það þó þannig að mjólk­ur­sam­salan er í eigu bænda og það eru síðan reistar aðrar varnir með­fram. Það er opin­ber verð­lagn­ing, sem gerir það að verkum að Mjólk­ur­sam­salan getur ekki gert hvað sem er. En hér tók atvinnu­vega­nefnd og síðan í fram­hald­inu Alþingi ákvörðun um að hafa engar slíkar varnir, sem á sér ekki neinar slíkar hlið­stæður. Þegar kjörnir full­trúar halda því fram núna að þeir hafi verið að gera eitt­hvað sem sé alþekkt í kringum okkur, þá verður maður að segja alveg skýrt, að annað hvort vita þessir kjörnu full­trúar ekki hvað þeir voru að gera, eða þá að þeir eru vís­vit­andi ekki að segja rétt frá. Hvorugt tveggja er auð­vitað alvar­legt.“

Tvö ár eru frá því að Kjarna­fæði Norð­lenska varð til við sam­runa tveggja félaga, sem Sam­keppn­is­eft­ir­litið setti skil­yrði fyrir. Eins og Heim­ildin fjall­aði um í gær fela kaup Kaup­fé­lags Skag­firð­inga á Kjarna­fæði Norð­lenska í sér að sam­einað félag mun fara með slátrun yfir 60% alls sauð­fjár og naut­gripa á Íslandi.