Þykkur blóðþefur yfir musterinu

„Hvað gerð­ist á pásk­unum?“

Furðu margir virð­ast eiga erfitt með að svara þeirri spurn­ingu. Þó er stutta svarið sára­ein­falt:

„Jesúa frá Nasaret var tek­inn af lífi á krossi í Jer­úsalem en fylg­is­menn sann­færð­ust síðan um að hann hefði risið upp frá dauðum.“

Og af því er síðan sprottin öll hin mikla saga.

Málið vand­ast hins vegar veru­lega þegar næst er spurt: „Hvers vegna var Jesúa kross­festur?“

(Tala nú ekki um sé áfram spurt: Hverjir stóðu fyrir því að Jesúa væri kross­festur? – en um það er ekki tóm til að fjalla hér og nú. Sjáum til með það á pásk­unum 2025.)

En það fer nefni­lega furðu mikið milli mála hvers vegna Jesúa var kross­festur.

Eitt er þó alveg öruggt. Hann var EKKI kross­festur vegna síns kær­leiks­boð­skapar eða af því hann kenndi að elska skaltu náung­ann. Slíkur boð­skapur var ekki nýlunda heldur þvert á móti í margra munni þá eins og nú – þó mis­vel væri farið eftir þeim boð­skap, þá líka eins og nú.

(Hann var næstum áreið­an­lega heldur ekki kross­festur vegna þess að hann var málsvari kúg­aðrar alþýðu gegn fík­inni yfir­stétt, en sú spurn­ing krefst þó meiri yfir­legu. Sjáum til með það 2026.)

Helgasta hátíð Gyðinga

Guð­spjöll­unum ber alls ekki saman um form­legar ástæður þess að Jesúa var hand­tek­inn og líf­lát­inn. Á milli lín­anna má þó lesa ýmis­legt. Á páskum í Jer­úsalem marg­fald­að­ist íbúa­fjöldi borg­ar­innar þegar þangað flykkt­ust tug­þús­undir Gyðinga alls staðar að úr Mið-Aust­ur­löndum og af Mið­jarð­ar­hafs­svæð­inu til að lofa guð.

Pásk­arnir voru jú helsta hátíð Gyðinga en þá var minnst hins meinta flótta frá Egifta­landi.

Ástandið í borg­inni var oft mjög við­kvæmt þá daga og vikur sem píla­grím­arnir voru flestir og margir meintir og raun­veru­legir æsinga­menn not­uðu sér það til að láta að sér kveða.

Þar á meðal kom Jesúa frá Nasaret, pré­dik­ari úr Galíleu, með hóp fylg­is­manna sinna til hátíð­ar­innar. Þar voru bæði staður og stund til að kynna sinn boð­skap.

Mik­il­vægi hátíð­ar­innar má meðal ann­ars marka af því að EFTIR hina meintu upp­risu breidd­ist hinn nýi krist­in­dómur furðu fljótt út um Gyð­inga­byggðir við Mið­jarð­ar­hafið.

Það hefur áreið­an­lega gerst ekki síst með trú­boði heim­snú­andi píla­gríma sem höfðu kynnst hinu nýja fagn­að­ar­er­indi í Jer­úsalem.

Af hverju var Jesúa handtekinn?

En það var seinna. Hér erum við að fjalla um páska­há­tíð­ina árið 31 ET (eftir upp­haf tíma­tals okkar) eða kannski 32 eða 33.

Af hverju var far­and­pré­dik­ar­inn frá Galíleu hand­tek­inn og síðan kross­festur?

Sjálfum hefur mér alltaf þótt óþarfi að leita langt yfir skammt að ástæðu fyrir hand­töku Jesúa. Fram­ganga hans við must­erið, þegar hann velti um borðum „víxlar­anna“ og sagði þá hafa gert „hús föður míns að ræn­ingja­bæli“, hún er að mínum dómi alveg nóg til að yfir­völdum, hvort heldur róm­verskum eða gyð­ing­legum, þætti ástæða til að taka Jesúa úr umferð.

Við erum orðin vön því að líta á þessa upp­á­komu sem dæmi um almenna and­stöðu Jesúa við kaup­skap og gróða­brall, og það raunar mjög skilj­an­lega and­stöðu í ljósi þess að kaup­skap­ur­inn fór fram við must­erið sem var ginn­heil­agt í augum Gyðinga.

Hlutverk víxlaranna

En sann­leik­ur­inn er sá að víxl­ar­arnir gegndu mjög nauð­syn­legu hlut­verki einmitt við must­erið og þeir voru þar sann­ar­lega ekki í óþökk eins eða neins. Fólk var komið til páska­há­tíð­ar­innar mjög víða að og afar margir Gyðingar voru komnir frá öðrum löndum til þess að færa drottni fórn við must­erið. Eins og sæmdi gam­alli hirð­ingja­þjóð var fórn Gyðinga oft­ast falin í nýfæddu lambi, þótt stundum væru dúfur látnar duga.

Þegar tug­þús­undir píla­gríma voru mættir með lömbin sín og dúfur til að láta slátra þeim á páskum, þá segir sig sjálft að það hefur verið mik­ill blóð­völlur við must­erið.

Og þykkur blóð­þefur hefur legið í loft­inu alla páska­há­tíð­ina.

Hvaðan komu fórnardýrin?

En hvaðan komu lömbin sem slátrað var? Eða dúf­urnar? Gyðingar frá Alex­andríu, frá Antíokkíu, frá Babýlon, frá Persíu, sunnan frá Jemen, frá hinni grísku Kórintu, frá Róm, Norður-Afríku og jafn­vel Spáni, komu þeir allir með sín eigin lömb til must­er­is­ins til að láta slátra þeim? Eða þvæld­ust þeir sömu leið með dúfur í búri?

Auðvitað ekki.

Þeir keyptu fórn­ar­dýrin í Jer­úsalem. Vafa­laust hefur fjöldi manna í borg­inni og í nágranna­sveit­unum lifað góðu lífi á því að rækta og selja aðkomu­mönnum fórn­ar­dýr sem síðan var slátrað í must­er­inu sam­kvæmt kúnst­ar­innar reglum.

Ekki var nóg með að það hefði verið ótta­legt vesen fyrir hátíð­ar­gesti að koma með sín fórn­ar­dýr um langan veg heldur hefði ferða­lagið líka getað skaddað dýrin á ýmsan hátt og þá dugðu þau ekki lengur sem fórn­ar­dýr. Gyðingar tóku nefni­lega mjög hátíð­lega það sem segir í fyrsta kap­ít­ula 3. Móse­bókar um brenni­fórnir — það er að segja dýr sem eru drepin og síðan brennd ellegar steikt.

Lýtalausu karldýri slátrað

Svo segir þar:

„Þegar ein­hver ykkar ætlar að færa Drottni gjöf skuluð þið færa honum búfénað að gjöf, af naut­gripum eða sauðfé. Sé gjöf hans brenni­fórn af naut­gripum skal það sem hann fórnar vera lýta­laust karl­dýr. Hann skal færa það að dyrum sam­funda­tjalds­ins til þess að hann hljóti vel­þóknun frammi fyrir augliti Drottins og leggja síðan hönd sína á höfuð brenni­fórn­ar­dýrs­ins svo að hann hljóti vel­þóknun og frið­þægt verði fyrir sekt hans.

Hann skal slátra naut­inu frammi fyrir augliti Drottins en synir Arons, prest­arnir, skulu síðan bera fram blóðið og dreypa því á allar hliðar alt­ar­is­ins sem stendur við inn­gang sam­funda­tjalds­ins.

Því næst skal hann flá brenni­fórn­ar­dýrið og hluta það niður [...] Þá skulu synir Arons, prest­arnir, raða stykkj­unum, höfði og mör, ofan á við­inn sem er á eld­inum á alt­ar­inu. Innyfli og fætur skal hann þvo í vatni. Prest­ur­inn skal því næst láta það allt líða upp í reyk af alt­ar­inu.

Þetta er brenni­fórn, eld­fórn, Drottni [líkar sá] ilmur. Sé gjöf hans brenni­fórn af fén­aði, af sauðfé eða geitum, skal það sem hann fórnar [sömu­leiðis] vera lýta­laust karl­dýr.“

Ræktuð fórnardýr

Í stórum dráttum var þetta það sem fram fór í must­er­inu á páska­há­tíð­inni. Senni­lega hafa „synir Arons“ þó ann­ast sjálfa slátr­un­ina og flán­ing­una enda prest­arnir eða aðstoð­ar­mennn þeirra verið orðnir þraut­þjálfaðir slátr­arar og flán­ing­ar­menn.

En áherslan á að fórn­ar­dýrið væri „lýta­laust“ var sem sagt önnur veiga­mikil ástæða fyrir því að ein­fald­ast var fyrir píla­gríma að kaupa fórn­ar­dýrin á staðnum. Þannig var ekki hætta á að þau yrðu fyrir hnjaski á langri leið frá heim­kynnum píla­grím­anna til must­er­is­ins í Jer­úsalem.

Við must­erið fór sem sagt fram umfangs­mikil verslun með fórn­ar­dýr og það liggur í augum uppi að í sjálfu sér gat sú verslun vart verið við­ur­styggð í augum nokk­urs guð­hrædds Gyðings. Þau sem rækt­uðu fórn­ar­dýr og buðu þau til sölu í Jer­úsalem voru ein­fald­lega að sinna mjög nauð­syn­legu hlut­verki við til­beiðsl­una í must­er­inu.

Og raunar á vegum must­er­is­ins sjálfs. Þannig rak­aði það saman tekjum. 

Hinn hreinláti guð

Málið var reyndar örlítið flókn­ara en hér um ræðir. Það er óhætt að segja að Gyðingar eða öllu heldur guð þeirra hafi verið með „hrein­leika“ nán­ast á heil­anum og vers eftir vers eftir vers í Móse­bók­unum og víða ann­ars staðar í lög­mál­inu fjallar um hvernig hreinsa skuli hitt og þetta.

Þar á meðal vildi guð alls ekki að í fjár­hirslur hans kæmi alls konar skítug mynt úr ókunnum löndum og sem eng­inn vissi til hvers hafði verið notuð áður. Hann leit ekki við öðru en sér­stökum tand­ur­hreinum must­er­is­pen­ingum sem hans eigin mynt­sláttu­menn fram­leiddu.

En hvernig áttu píla­grímar frá segjum til dæmis Gyð­inganý­lend­unni í Karþagó að kom­ast yfir þessa guði þókn­an­legu must­er­is­pen­inga til þess að kaupa fyrir fórn­ar­dýr?

Jú, þar koma víxl­ar­arnir alræmdu til sög­unnar.

„Skítugir“ peningar

Þeir höfðu ein­fald­lega það mik­il­væga hlut­verk að taka við hinum „skítugu“ pen­ingum píla­grím­anna og víxla þeim, þannig að píla­grím­arnir gætu keypt hin lýta­lausu fórn­ar­dýr fyrir mjalla­hvíta og tand­ur­hreina must­er­is­pen­inga sem voru guði þókn­an­legir.

Ekki er vitað hvort víxl­ar­arnir voru bein­línis starfs­menn must­er­is­ins eða hvort þeir höfðu keypt svo og svo mikið magn must­er­is­pen­inga sem þeir seldu svo píla­grímunum, en það kemur í sama stað niður.

Tilvera víxlar­anna var sann­ar­lega ekki til marks um að must­erið hefði verið gert að ræn­ingja­bæli, heldur var starf þeirra guði – eða alt­ént prest­unum – þvert á móti mjög þókn­an­legt. Og það má reyndar vel skilja yfir­völd þess tíma, hvort heldur Gyðinga eða Rómverja, að þau hafi hneigst til að taka úr umferð róstu­saman pré­dik­ara sem trufl­aði hin guði þókn­an­legu og nauð­syn­legu við­skipti við must­erið.

Vegið að grundvallaratriðum Gyðingdóms?

Hafi Jesúa frá Nasaret verið í sjálfu sér á móti þessum við­skiptum var hann jú bein­línis að vega að grund­vall­ar­at­riði mik­il­væg­ustu hátíðar Gyðinga í Jer­úsalem. Eftir að fyrsta útgáfa þess­arar greinar birt­ist benti séra Skúli S. Ólafsson mér á að ýmsir spá­menn Gamla testa­ment­is­ins hefðu reyndar amast við hinum við­hafn­ar­miklu brenni­fórnum og mögu­leg and­staða Jesúa við þær hefði því ekki verið eins­dæmi.

Sjá til dæmis fyrsta kafla spá­dóms­bókar Jesaja, ell­efta vers, sem hljóðar svo:

„Hvað varða mig yðar mörgu slát­ur­fórnir? spyr Drottinn. Ég hef fengið of mikið af brenni­fórnum hrúta og feiti alikálfa; í blóð úr nautum, lömbum og geitum langar mig ekki.“

Okrað á pílagrímum?

Hafi Jesúa á hinn bóg­inn þótt að víxl­ar­arnir hafi verið farnir að okra of mikið á píla­grímunum eða notað tæki­færið til að selja alls konar glingur annað á eigin reikn­ing, þá er það svo­lítið önnur saga.

En hvort heldur var, þá breytir það ekki því að í augum must­er­is­yf­ir­valda í Jer­úsalem voru fórn­irnar þunga­miðja helgi­halds­ins og hafi Jesúa verið hand­tek­inn vegna upp­á­kom­unnar við must­erið — eða vegna þess að eftir það trúðu yfir­völdin (Gyðingar og/eða Róm­verjar) þessum ákafa pré­dik­ara til þess að koma af stað frek­ari upp­þotum — þá er það að minnsta kosti skilj­an­legt sam­kvæmt for­sendum síns tíma.