„Það er svartur dagur í dag fyrir Grindavík. Og það er svartur dagur í dag fyrir Ísland. En sólin mun koma upp aftur.“ Þetta sagði Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra á blaðamannafundi almannavarna sem hófst klukkan sjö í kvöld. „Saman munum við takast á við þetta áfall og það sem verða kann. Hugur okkar og bænir eru hjá ykkur.“ Hún sagði að á krefjandi stundum komi bestu hliðar íslensks samfélags iðulega í ljós. Óvissan hafi nú staðið yfir í 65 daga og jarðhræringarnar á svæðinu í um fjögur ár. 

Tilefni fundarins var að fara yfir þá stöðu sem er komin upp eftir að eldgos hófst skammt frá Grindavík rétt fyrir klukkan átta í morgun. Þá opnaðist sprunga og hraun flæddi úr henni í átt að bæjarstæðinu. Staðan varð síðan mun verri um hádegisbilið þegar önnur sprunga, um hundrað metra löng, opnaðist rétt fyrir utan bæinn, innan varnargarða. Hraun úr þeirri sprungu flæddi fljótlega inn í bæinn og þegar hafa að minnsta kosti þrjú íbúðarhús brunnið. Fleiri munu fara sama veg. „Atburðirnir í dag eru með þeim hætti að þeir munu seint líka okkur úr minni,“ sagði Víðir Reynisson, sviðsstjóri almannavarna, á fundinum í kvöld. Hann sagði að töluverðar skemmdir hefðu þegar orðið á innviðum. Rafmagns- og hitavatnslaust væri í Grindavík. „Þetta er verkefni. Ég held að það sé þannig að við séum komin með ansi mikla reynslu af því að fást við þetta verkefni, þó að þetta sé kannski alvarlegasti atburðurinn í þessu og kannski alvarlegasti atburðurinn og alvarlegasta ógnin sem við höfum fengið af eldgosum á Íslandi síðan í janúar 1973,“ sagði Víðir og vísaði þar til Vestmannaeyjagossins. 

Benedikt Halldórsson, jarðvísindamaður á Veðurstofu Íslands, sagði að seinni sprungan, sú sem er að valda mestum skaða í Grindavík nú, virðist vera í framhaldi af sprungu sem var kortlögð 10. nóvember í fyrra, þegar Grindavík var fyrst rýmd með hraði. 

Boðaði frekari aðgerðir á morgun

Katrín sagði það blasa við að eldgosið nú væri „á mjög slæmum stað.“ Um gríðarlegar náttúruhamfarir væri að ræða. Varnargarðarnir sem ráðist hefði verið í að byggja hefðu ekki dugað til að verja bæinn en þeir hefðu þó sannað gildi sitt með því að beina hrauni úr fyrri sprungunni frá. 

Hún boðaði stórauknar stuðningsaðgerðir fyrir Grindvíkinga en fór ekki yfir nákvæmlega í hverju þær muni felast. Grindvíkingum verði tryggður aukinn aðgangur að sálgæslu og annarri bakþjónustu og á morgun mun ríkisstjórn Íslands funda um frekari stuðningsaðgerðir. Þær munu snúast um húsnæðismál og afkomu fólks í Grindavík og stuðning við fyrirtæki í bænum. „Við munum setja stóraukinn kraft í að kaupa íbúðir til að tryggja aðgengi að húsnæði fyrir Grindvíkinga sem er ekki nægilega gott nú.“ Markmiðið sé að koma öllum sem eru í skammtimahúsnæði í öruggari stöðu eins fljótt og kostur er. „Við munum flýta, eins og kostur er, allri vinnu við uppgjör á tjóni í samvinnu við sveitarfélagið, en það er alveg ljóst að atburðir dagsins og gærdagsins munu hafa áhrif á þá vinnu.“

Þrýstingurinn ekki að aukast lengur

Magnús Tumi Guðmundsson, prófessor í jarðeðlisfræði, sagði í kvöldfréttum RÚV að það sé farið að draga aðeins úr gosinu en það sé erfitt að segja hversu hratt það gerist. Gosið nú væri mun kraftminna en gosið sem varð 18. desember en hratt dró úr fyrra gosinu. Það gerist mun hægar nú. 

Aðspurður hvort hægt væri að segja til um hvar sprungur gætu opnast sagði hann að hann hefði ekki átt von á seinni sprungunni en að hún hafi þó ekki komið beint á óvart. Það hafi opnast svona sprungur í gosi á svæðingu fyrir um átta hundruð árum síðan. „Þrýstingurinn er ekki að aukast lengur heldur aðeins frekar að minnka. Það dregur aðeins úr hraunflæðinu en mjög hægt og þetta getur staðið í daga eða vikur. Við vitum það ekki. En þá er ólíklegra að það opnist nýjar sprungur.“

Rýmt með hraði í nótt

Áköf smáskjálftahrina hófst rétt fyrir klukkan þrjú við Sundhnúksgíga nokkrum kílómetrum norðaustur af Grindavík. Hátt í 200 jarðskjálftar höfðu verið mælst á svæðinu frá því að hrinan hófst og til klukkan fimm í nótt og virknin færðist jafnt og þétt í átt að Grindavík. Stærsti skjálftinn í hrinunni mældist um 3,5 að stærð og varð klukkan 4:07 við Hagafell. Bæði borholuþrýstingsmælingar (frá HS Orku) og rauntíma GPS stöðvar á svæðinu sýndu einnig breytingar og því var talið líklegt að kvikuhlaup væri að eiga sér stað. 

Eldgosið hófst klukkan 7:57. Fyrri sprungan opnaðist rétt norðan við Hagafell sem er sunnan við syðsta gosop sem opnaðist í síðasta gosi í desember. Almannavarnir hækkuðu almannavarnarstig úr hættustigi upp á neyðarstig samhliða þessu. Seinni sprungan opnaðist svo um hádegisbilið. 

Samhæfingarstöð Almannavarna var virkjuð á fjórða tímanum í nótt. Lögreglan á Suðurnesjum hóf samstundis að rýma Grindavík og samkvæmt upplýsingum Heimildarinnar var gengið í hús og þeim sem þar voru fyrir gefin skammur tími til að taka saman helstu nauðsynjar.

Þeim sem ekki höfðu í önnur hús að venda var bent á að fara í höfuðstöðvar Rauða krossins í Efstaleiti þar sem fjöldahjálpastöð var opnuð. Þeim sem höfðu ekki í önnur hús að venda var komið fyrir á Hótel Völlum í Hafnarfirði. Þar dvelja nokkrir tugir Grindvíkinga nú.

Átti að rýma á mánudag

Í gær var haldinn blaðamannafundur þar sem forystufólk almannavarna og Guðrún Hafsteinsdóttir dómsmálaráðherra tilkynntu þá ákvörðun almannavarna að rýma Grindavík, frá og með klukkan 19 á mánudaginn kemur, til að gefa viðbragðsaðilum svigrúm til að kortleggja svæðið næstu vikurnar. Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra sagði í færslu á Facebook í gær að ákvörðunin væri stór en að hún hefði verið tekin vegna þess að veruleg áhætta er talin á að sprungur opnist víðar í bænum. „Í síðustu vikunni varð skelfilegt slys þegar maður sem var að störfum í bænum hrapaði ofan í hyldjúpa sprungu og hefur ekki fundist. Hugur okkar allra er hjá aðstandendum hans og öllum Grindvíkingum.“

Sá maður heitir Lúðvík Pétursson. Hann var fæddur 22. ágúst 1973, á fjögur börn, tvö stjúpbörn og tvö barnabörn. Lúðvík féll ofan í sprungu þegar hann var við jarðvegsvinnu í Grindavík 10. janúar síðastliðinn. Umfangsmikil leit var gerð af honum ofan í sprungunni en hún skilaði ekki árangri og á föstudagskvöld var ákveðið að hætta henni.