„Jarð­hrær­ing­arnar á Reykja­nesi gefa vissu­lega til­efni til að gaum­gæfa frekar virkjun Hvalár enda yrði hún mik­il­vægur hlekkur í raf­orku­ör­yggi alls lands­ins – stað­sett á köldu svæði fjarri jarð­hrær­ingum,“ segir Birna Lár­us­dóttir, upp­lýs­inga­full­trúi HS Orku, spurð hvort jarð­hrær­ingar á Reykja­nesskaga hafi haft áhrif á áform fyr­ir­tæk­is­ins um orku­öflun til fram­tíðar. Af þeim virkj­un­ar­kostum HS Orku sem eru í nýt­ing­ar­flokki ramma­á­ætl­unar eru fimm á Reykja­nesi, m.a. á Krýsu­vík­ur­svæð­inu og í Eld­vörpum. Einn kost­ur­inn, Hval­ár­virkjun, sem dótt­ur­fyr­ir­tækið Vest­ur­verk stendur að, er hins vegar í Árnes­hreppi á Vest­fjörðum.

Á innan við þremur árum hafa orðið fimm eld­gos á Reykja­nesi og þykir vís­inda­mönnum ljóst að tíma­bil eldsum­brota, sem staðið gæti jafn­vel í nokkra ára­tugi, sé hafið. Varn­ar­garður hefur verið reistur umhverfis orku­ver HS Orku í Svarts­engi en vegna jarð­hrær­inga, m.a. mik­ils land­riss, og var­úðar af þeim sökum, hafa fram­kvæmdir við stækkun og end­ur­bætur virkj­un­ar­innar sem hófust síð­asta sumar legið niðri frá 10. nóv­em­ber er Grinda­vík og Svarts­engi voru rýmd. Áætlanir gera ráð fyrir að end­ur­bæt­urnar skili 22 MW aflaukn­ingu orku­vers­ins en óljóst er hvenær fram­kvæmdir geta haf­ist á nýjan leik.

Að öðru leyti hafa jarð­hrær­ing­arnar ekki haft telj­andi áhrif á virkj­un­ar­á­form HS Orku að sögn Birnu og áfram er unnið að und­ir­bún­ingi þeirra kosta sem eru í nýt­ing­ar­flokki ramma­á­ætl­unar. Nefnir hún að fyr­ir­tækið sé þegar með rann­sókn­ar­leyfi á Krýsu­vík­ur­svæð­inu og und­ir­búi nú rann­sóknir á grund­velli vilja­yf­ir­lýs­ingar við Hafn­ar­fjarð­arbæ og í sam­starfi við Veitur ohf. „Virkjun í Krýsuvík er ekki síst ætluð til hús­hit­unar en skortur á heitu vatni á höf­uð­borg­ar­svæð­inu er fyr­ir­sjá­an­legur í náinni fram­tíð.“

Orkan úr hinni áform­uðu Hval­ár­virkjun er hins vegar hugsuð til sölu á almennum mark­aði en myndi, að sögn Birnu, jafn­framt auka afhend­ingar­ör­yggi raf­orku á Vest­fjörðum. Hún segir áfram unnið mark­visst að und­ir­bún­ingi hennar sam­hliða öðrum þró­un­ar­verk­efnum HS Orku. Umhverf­is­mati sé lokið, virkj­unin sé á aðal­skipu­lagi Árnes­hrepps og Alþingi hafi í tvígang stað­fest hana í nýt­ing­ar­flokki ramma­á­ætl­unar.

Hval­ár­virkjun hefur verið ein umdeildasta virkj­un­ar­hug­mynd síð­ari ára og klauf umræða um hana minnsta sveit­ar­fé­lag lands­ins í tvær fylk­ingar. Hún yrði reist í óbyggðum víð­ernum á Ófeigs­fjarð­ar­heiði og myndi skerða veru­lega rennsli í fossum og ám.

Tekist á um landamerki

Spurð um núver­andi stöðu verk­efn­is­ins segir Birna að unnið sé að hönnun virkj­un­ar­innar og að árlegar rann­sóknir hafi farið fram á þeim vatna­sviðum sem nýtt verða við virkj­un­ina. „Samhliða rann­sóknum og öðrum und­ir­bún­ingi hefur fyr­ir­tækið unnið mark­visst að því að minnka óvissu vegna eign­ar­halds­mála og þjóð­lendu­krafna rík­is­ins á svæð­inu.“

Eign­ar­halds­málin snú­ast m.a. um landa­merkja­deilur. Árið 2020 höfð­uðu eig­endur jarð­ar­innar Dranga­víkur í Árnes­hreppi mál á hendur eig­endum þeirra tveggja jarða, Engja­ness og Ófeigs­fjarðar, sem samið höfðu um vatns­rétt­indi við Vest­ur­verk. Dranga­vík­ur­fólk vill meina að ein þeirra áa sem áformað er að nýta til virkj­un­ar­innar eigi upp­tök sín á þeirra jörð. Þetta megi lesa úr landa­merkja­bréfum frá árinu 1890. Hér­aðs­dómur Reykja­víkur féllst ekki á þessi sjón­ar­mið og sýkn­aði eig­endur Ófeigs­fjarðar og Engja­ness af kröfum eig­enda Dranga­víkur. Þeirri nið­ur­stöðu var áfrýjað til Lands­réttar og málið því ekki útkljáð.

Þar sem Hval­ár­virkjun yrði fjarri meg­in­flutn­ings­kerfi raf­orku hafa verið uppi áætl­anir um að leggja háspennu­línu yfir Ófeigs­fjarð­ar­heiði og í tengi­virki, sem enn á eftir að reisa, í Ísa­fjarð­ar­djúpi. Þaðan yrði raf­magnið svo flutt með loft­línum um 26 kíló­metra leið yfir Kolla­fjarð­ar­heiði og að hinni svo­nefndu Vest­ur­línu. Þetta er mikil fram­kvæmd og dýr en Landsnet sagði í sam­tali við mbl.is árið 2019 að verk­efnið yrði „sjálf­bært“ og myndi ekki leiða til kostn­að­ar­hækk­unar hjá öðrum not­endum.

Gangsetning árið 2030?

Birna segir að sam­starf Vest­ur­verks og Lands­nets sé þegar hafið. Fram­kvæmdir beggja aðila þurfi að fara fram sam­hliða „og því mik­il­vægt að sam­ræma allan und­ir­bún­ing“. Þá séu einnig hafnar við­ræður við Vega­gerð­ina enda þurfi að und­ir­búa vegi inn í Árnes­hrepp fyrir þá miklu þunga­flutn­inga sem bygg­ing virkj­un­ar­innar myndi kalla á.

„Hvað tíma­setn­ingar áhrærir þá munu næstu tvö ár ein­kenn­ast af skipu­lags­málum og umhverf­is­mats­málum fyrir teng­ingu Lands­nets,“ segir Birna. „Vonir standa til þess að fram­kvæmda­leyfi geti legið fyrir á árinu 2026 en áætlað er að virkj­un­ar­fram­kvæmdir ásamt fram­kvæmdum við tengilögn Lands­nets taki þrjú og hálft ár. Gangi allt að óskum gæti Hval­ár­virkjun verið gang­sett árið 2030.“