Svik á Gasa

Árið er 1260. Á Íslandi er Sturl­unga­öld að ljúka. Helstu höfð­ingjar hafa gengið fram af sér í valda­poti, erjum og slags­málum. Alþýðan stynur undan. Dugar nokkuð annað en kóng­inn í Noregi til að stilla til friðar?

En í Gasaborg í rúm­lega 5.000 kíló­metra fjar­lægð gengur lífið sinn vana­gang. Við höfn­ina koma skip og fara og í borg­inni sjálfri taka kaup­menn byrðar af úlföldum sem komnir eru yfir eyði­mörk­ina frá Egifta­landi og hlaða á aðrar lestir sem eiga að halda með varn­ing­inn norður til Sýrlands og kannski kross­fara­ríkj­anna við strönd­ina. Bændur huga að ólífutrjám sínum og ökrum. Í fjarska má sjá til lit­skrúð­ugra hirð­ingja af ætt Bedúína gæta kvik­fjár síns.

En uppi á múrum virk­is­borg­ar­innar sjálfrar, spöl­korn upp að strönd­inni, eru varð­menn með var­ann á sér og óstyrkir nokkuð. Daginn áður hafði lít­ill en fríður flokkur reið­manna komið á þeysi­reið á löð­ur­sveittum hestum að norðan og íbúar á Gasa lyft brúnum er þeir fréttu hver þar var á ferð ásamt fylgd­ar­liði.

Af ætt Saladíns

Þarna var kom­inn eng­inn annar en An-Nasir Yusuf emír norður í Sýrlandi, síð­asti afkom­andi og arf­taki þess vold­uga soldána­veldis sem hinn mikli Saladín hafði reist tæpri öld áður. Það hafði kvarn­ast mikið úr því veldi síð­ustu árin svo um skeið hafði emír­inn aðeins ráðið Aleppo og næsta nágrenni en son­ar­son­ar­sonur Saladíns var samt í sjálfu sér stór­menni á þessum slóðum og því vakti koma hans athygli, ekki síst af því hví­líkt flaustur var á honum. Og brátt frétt­ist að hann væri á flótta undan ókunnum her svo grimmum og fram­and­legum að eng­inn þar um slóðir kunni á þeim her­mönnum minnstu deili.

Þetta voru lágir og rið­vaxnir ridd­arar sem sátu lítil en sér­lega þol­góð hross, þeir rudd­ust fram eins og engi­sprettu­plága, sögðu An-Nasir Yusuf og menn hans, alveg óstöðv­andi, klæddir léttum bryn­hlífum hið efra en treystu þó fyrst og fremst á hraða bæði í sókn og vörn, með sverð og spjót á lofti og boga sem þeir skutu hik­laust af, jafn­vel á stökki. Og sveitir emírs­ins í Aleppo höfðu engan veg­inn haft roð við þessum ókunna her, þær voru sigr­aðar á svip­stundu og í fimm daga hafði hinn aðkomni her dundað við að ræna borg­ina öllu steini létt­ara og drepa jafnt mann sem mús er þar fannst.

Emírinn hafði verið utan borg­ar­markanna þegar plágan skall á svo hann komst lífs af en ríki hans var rjúk­andi rúst og allur jarð­vegur innan borg­ar­múr­anna gegn­sósa í blóði.

Á flótta til Mamlúka

Nú sagði emír­inn borg­ar­yf­ir­völdum í Gasa að hann væri á leið til Egifta­lands til að hvetja Mamlúka, sem þar réðu, til þess að leggja sér lið við að end­ur­heimta Aleppo. Emírinn og Mamlúkar höfðu oft eldað mjög grátt silfur en nú hlytu þeir að snúa bökum saman gegn svo hættu­legum óvini sem var ber­sýni­lega kom­inn langa leið en sýndi engin merki þess enn að nema staðar. Hann og menn hans og hestar þyrftu aðeins að fá að hvíl­ast í Gasa nokkra daga, svo myndu þeir halda áfram til Kæró og ganga fyrir Mamlúka. Hinn grimmi her myndi eflaust láta sér duga að kjamsa á Aleppo næstu vik­urnar og því tóm til að bæði gráta þá fögru borg en líka safna liði.

Nema hvað – varð­menn­irnir á múr­unum umhverfis Gasa taka allt í einu eftir ryk­skýi í norðri nálg­ast og fer hratt. Þeir skima og píra augun og sjá að ryk­skýið stækkar ört og allt í einu er ekki um að vill­ast.

Inn­rás­ar­her­inn hefur náð ótrú­legum hraða að vera mættur til Gasa aðeins degi á eftir emírnum af ætt Saladíns. Varð­menn­irnir sjá fyrr en varir veifur og gunn­fána hafna á loft og blika á kesjur. Og heyra hinn þrot­lausa hófa­dyn sem ævin­lega fylgir þessum óstöðv­andi her.

Eftir 6.000 kíló­metra ferð á örfáum ára­tugum eru hinir ótta­legu Mongólar komnir til Gasa.

Perla á svæðinu

Síðustu grein um sögu hins hrjáða Gasa­svæðis lauk árið 332 FT þegar Alex­ander mikli náði virk­is­borg­inni við hafið af Persum, strá­felldi varn­ar­liðið og seldi hverja konu og hvert barn í þræl­dóm. Gasa byggð­ist þó brátt aftur, því svo vel var hún í sveit sett, og næstu tvær aldir byggð­ist upp blóm­leg byggð þar að nýju, mið­stöð versl­unar og þeirrar hellensku eða grískætt­uðu menn­ingar sem hvar­vetna kom í kjöl­far Alex­and­ers og arf­taka hans. Þótti Gasaborg sann­kölluð perla á svæð­inu lengi vel og gilti einu hvort ríki Ptolem­eia í Egifta­landi eða Sel­evkída í Sýrlandi réðu svæð­inu, menn­ing og sam­fé­lag breytt­ust ekki og verslun og mann­líf blómstr­uðu.

Árið 96 FT reið yfir nýtt áfall: ofsa­trú­aðir Gyðingar sem köll­uð­ust Makka­bear náðu þá borg­inni þegar Ptolem­eiar og Sel­evkídar voru orðnir hel­stil slappir, og Gasa var brennd til grunna og enn bland­að­ist ryk­bor­inn jarð­veg­ur­inn blóði. Róm­verjar mættu hins vegar brátt til leiks og unnu svæðið og Gasa var eitt þeirra svæða sem blómstr­uðu undir þeirra stjórn – aftur dafn­aði borgin og auðg­að­ist, varn­ingur var fluttur þangað sjó­leið­ina og svo dreift til Júdeu eða Egifta­lands, enn og aftur höfðu úlf­alda­lestir við­komu í bænum, Bedúín­arnir komu út úr Negeveyði­mörk­inni og seldu fénað á fæti.

Hellensk borg

Íbúarnir í Gasa voru enn miklu frekar Hellenar en Gyðingar, enda höfðu Róm­verjar bælt niður ríki og menn­ingu Gyðinga í Júdeu á annarri öld ET þegar þeir gerð­ust þreyttir á mót­spyrnu­hvöt þeirra og sjálf­stæð­is­þrá.

Þegar Róma­veldi varð kristið þá tóku Gasa kristni líka. Það munu hafa verið átta hof í Gasaborg sem bisk­upinn Porfírí lét mölva þegar kristnin hóf inn­reið sína. Fjöldinn í ekki stærri borg bendir til þess að Gasamenn hafi verið trú­aðir vel en þeir létu trú­skiptin yfir sig ganga, kirkjur voru reistar í stað hinna heiðnu róm­versk- eða grískætt­uðu hofa og sálma­söngur barst um þröngar og líf­legar göt­urnar á sunnu­dögum.

Árið 635 ET bar enn nýrra við. Ný trú­ar­brögð höfðu verið að mót­ast suður í Arabíu og þeirra varð eflaust snemma vart í Gasa því úlf­alda­lestir frá Mekka og Jaþrib höfðu þar áfanga­stað. Spámaður hinnar nýju trúar, Múhameð, var raunar af miklum kaup­manna­ættum og haft er fyrir satt að langafi hans – kaup­maður líka – sé graf­inn í Gasa. Því var það að þegar her­sveitir frá Arabíu komu brun­andi að sunnan með hina nýju trú í fartesk­inu, þá var Gasa þyrmt og höfð­ingjar Araba lögðu sig fram um að sýna íbú­unum mildi og vin­semd.

Ekki brann Gasa í það sinn.

Menningu umturnað

Hins vegar umturn­að­ist menn­ingin á nokkrum ára­tugum. Kirkjur voru aflagðar og moskur komu í stað­inn. Mín­ar­ettur hófust til him­ins í stað klukkut­urna. Og arab­íska ýtti brátt úr sessi hinu gríska móð­ur­máli flestra Gasabúa.

En þrátt fyrir mildi hinna arab­ísku inn­rás­armanna á sjö­undu öld tók Gasa nú að hnigna. Þótt við hneigj­umst til að sjá ríki múslima á mið­öldum fyrir okkur sem eins­leita blokk þá fór því í raun fjarri. Sífelldar erjur og stríð voru milli svæða og ætt­ar­velda og Gasa varð nú sem fyrr í skot­línu stríð­andi fylk­inga í Egifta­landi og Sýrlandi. Ferða­langur á 10. öld lýsir fag­urri mosku, blóm­legum vín­ekrum og lit­ríku mann­lífi en það var skamm­vinnt blóma­skeið á löngum hnign­un­ar­tíma.

Árið 1100 var enn enn öllu steypt á hvolf á Gasa þegar kristnir kross­farar komu þangað frá Evrópu og brytj­uðu niður íbú­ana að sínum hætti og reistu kirkjur fyrir þá sem eftir lifðu en að vonum hrak­aði borg­inni enn. Eftir tæp 100 ár undir einkar mis­vit­urri stjórn kross­fara kom svo hinn mikli Saladín og hrakti þá burt. Sumir sigldu heim til Evrópu með síð­ustu vest­rænu skip­unum í höfn­inni, aðrir flýðu norður til kast­ala þeirra sem kross­farar héldu enn á strönd­inni.

Kristinn Mongóli

Íbúar Gasa þurftu nú enn að byrja end­ur­bygg­ingu á borg sinni og sam­fé­lagi. Og sú til­raun hafði staðið í rúm 60 ár þegar allt í einu birt­ist ægi­leg­asta ógnin undir borg­ar­múr­unum, óvígur blóð­þyrstur her Mongóla undir stjórn her­for­ingj­ans Kitbuqa, sem var að vísu krist­inn en hafði þó síður en svo til­teinkað sér kær­leiks­boð­skap frels­ar­ans frá Palest­ínu. Hann hafði verið í her­lið­inu sem murk­aði lífið úr íbúum Aleppo og á þeysi­reið­inni til Gasa hafði hann enn fremur náð að her­taka Damaskus og drepa heil­mikið þar.

Íbúum Gasa­borgar féllust hendur þegar þeir sáu Mongóla­her­inn sem An-Nasir Yusuf hafði leitt til borg­ar­innar. Þeir fóru þegar á fund emírs­ins sem var að búast til að halda áfram flótta sínum til Egifta­lands. Og þvert ofan í öll arab­ísk lög, gest­risni og sam­heldni trú­bræðra, þá tóku þeir emír­inn höndum og fóru með hann til Kitbuqa og sögðu honum að gera við þennan mann það sem honum sýnd­ist.

Hann væri kannski son­ar­son­ar­sonur Saladíns en þeir ætl­uðu ekki að deyja fyrir hann.

Svo opn­uðu þeir borg­ar­hlið Gasa upp á gátt fyrir Mongólum.