Sjö þing­menn úr Sjálf­stæð­is­flokki hafa lagt fram þings­á­lykt­un­ar­til­lögu um það sem þeir kalla „end­ur­nýjun veg­ar­ins yfir Kjöl“ svo honum megi halda opnum stóran hluta árs­ins. Lagt er til að um einka­fram­kvæmd verði að ræða og að fram­kvæmdin standi undir sér „að öllu leyti með not­enda­gjöldum“. Vilja þing­menn­irnir að stefnt verði að því að ljúka und­ir­bún­ingi fyrir lok næsta árs og að fram­kvæmdin geti haf­ist í beinu fram­haldi. „Við und­ir­bún­ing að end­ur­nýjun veg­ar­ins er mik­il­vægt að allir fletir máls­ins verði vel greindir, þ.m.t. hvernig best væri að standa að fjár­mögnun verks­ins og hvort skyn­sam­legt væri að líta til fyr­ir­komu­lags­ins við gerð Hval­fjarð­ar­ganga með aðkomu Spalar hf. sem fyr­ir­myndar fyrir þetta verk­efni,“ segir í grein­ar­gerð.

Flutn­ings­menn til­lög­unnar eru Njáll Trausti Frið­berts­son, Óli Björn Kárason, Ásmundur Frið­riks­son, Vil­hjálmur Árnason, Birgir Þór­ar­ins­son, Berglind Harpa Svav­ars­dóttir og Jón Gunn­ars­son. Í við­tali við Morg­un­blaðið í apríl sagði Njáll Trausti að kostn­að­ur­inn við upp­bygg­ingu Kjal­vegar gæti „hlaupið á tíu millj­örðum“. Veggjaldið sem not­endur veg­ar­ins gætu átt von á að þurfa að borga yrði lík­lega „öðru hvorum megin við 3.000 krónur“.

Mikilvæg samgönguleið frá landnámi

Kjal­vegur liggur yfir hálendi Íslands um Kjöl, frá Gull­foss­vegi í suðri að Svín­vetn­inga­braut í Blöndu­dal í norðri, alls um 168 kíló­metra leið. Þings­á­lykt­un­ar­til­lagan lýtur að því að veg­ur­inn yfir Kjöl verði end­ur­nýj­aður og lagður bundnu slit­lagi „svo betur megi nýta hann til að mæta auk­inni umferð á svæð­inu sam­hliða fjölgun ferða­manna sem sækja landið heim,“ líkt og það er orðað í grein­ar­gerð til­lög­unnar. „Kjal­vegur hefur frá land­náms­öld verið mik­il­væg sam­gönguæð milli norður- og suð­ur­hluta lands­ins og þrátt fyrir mikla upp­bygg­ingu á hring­veg­inum síð­ustu ára­tugi er mik­il­vægi veg­ar­ins um Kjöl enn mikið. Veginum hefur þó ekki verið haldið við eins og nauð­syn­legt hefði verið.“

Núver­andi ástand Kjal­vegar er óvið­un­andi að mati þing­mann­anna „og veg­ur­inn hættu­legur yfir­ferðar og veldur miklu sliti á þeim bif­reiðum sem um hann aka“.

Í umsögn Land­verndar um sam­bæri­lega til­lögu sem lögð var fram á Alþingi árið 2021 sagði að hugs­an­lega þyrfti að bæta ein­hverja til­greinda vegi á hálend­inu og að unnið hefði verið að ákveðnum bótum á Kjalvegi síð­ustu ár. Við frek­ari umbætur þurfi að hafa í huga að álag á við­kvæm svæði gæti auk­ist og að búa þyrfti vin­sæl­ustu áning­ar­staði við Kjalveg undir slíkt og stýra gesta­fjölda með ítölu eða gjald­töku.

Lag­fær­ingarUnnið að lag­fær­ingum á Kjalvegi sum­arið 2014.

Mynd: Vega­gerðin

Land­vernd sagði rann­sóknir benda til þess að ferða­menn á hálend­inu telji að tak­marka þurfi fjölda ferða­manna inn á svæðið. Gera megi ráð fyrir að núver­andi ástand vega dragi úr gesta­fjölda á hálend­inu sem gæti útskýrt hvers vegna vax­andi fjöldi erlendra ferða­manna hafi ekki skilað sér hlut­falls­lega í fjölda gesta á svæð­inu. „Ef aðgengi yrði bætt er ástæða til að ótt­ast að umferð yrði umfram afkasta­getu margra staða á hálend­inu og að það myndi bitna á upp­lifun gesta og geti valdið nátt­úru­spjöllum.“ Á vissan hátt mætti segja að „slæ­legt ástand hálendis­vega“ sem hindri aðgengi stuðli að nátt­úru­vernd á hálend­inu, sagði í umsögn Land­verndar.

„Stjórn Land­verndar telur því ekki tíma­bært að hefja und­ir­bún­ing að end­ur­nýjun veg­ar­ins yfir Kjöl og gera hann að vegi sem hægt er að halda opnum stóran hluta árs­ins með einka­fram­kvæmd,“ sagði þar enn­fremur. „Þess í stað telur stjórnin skyn­sam­legt að marka skýr­ari stefnu um vega­gerð á hálendinu almennt.“

Njáll Trausti sagði við Morg­un­blaðið í vor að hugsa þyrfti „virki­lega“ um nýjan punkt þegar kæmi að umhverf­is­sjón­ar­miðum og það væru raf­magns­bílar. „Hug­mynda­fræðin í dag er að raf­magnið taki við sem orku­gjafi í bíla­leigu­bíl­unum á næstu árum og þá held ég með alla þessa dreif­ingu og fyrir þá er minni eyðsla að keyra á bundnu slit­lagi heldur en á mal­ar­vegi. Þetta er líka umhverf­is­mál þeim megin frá sem og loft­lags­mál.“

Fleiri fái að upplifa hálendið

Sam­bæri­legar þings­á­lykt­un­ar­til­lögur hafa verið fluttar nokkrum sinnum áður, fyrst árið 2005. Flutn­ings­menn til­lög­unnar nú segja mikið hafa runnið til sjávar á þeim tæp­lega tveimur ára­tugum frá því að til­laga um gerð heils­árs­vegar yfir Kjöl var fyrst flutt. Ferða­menn hafi verið 360 þús­und árið 2005 en gert sé ráð fyrir að þeir verði um 2,2 millj­ónir í ár. „Þessi fjölgun ferða­manna hefur ekki skilað sér í auk­inni umferð um Kjalveg,“ segir í grein­ar­gerð til­lög­unnar.

Með heils­árs­vegi yfir Kjöl væri, segir í grein­ar­gerð þing­mann­anna, mögu­legt að stytta til muna leið­ina lands­horna á milli og auð­velda þannig ferðir til Norð­ur­lands og yfir hálendið og opna fyrir mögu­leika á þróun nýrra ferða­manna­leiða. „Þá veitir það fleirum tæki­færi til að upp­lifa hálendið og nátt­úru þess og víð­erni sem eru ein­stök á evr­ópskan mæli­kvarða og ljóst er að hafa mikið aðdrátt­ar­afl fyrir ferða­menn sem koma til lands­ins.“

Þeir sem fari um veginn borgi

Þing­menn­irnir leggja til að um einka­fram­kvæmd yrði að ræða sem myndi þýða að einka­að­ili tæki að sér fjár­mögnun, fram­kvæmd og rekstur veg­ar­ins í umboði hins opin­bera. „Gert er ráð fyrir að fram­kvæmdin standi undir sér að öllu leyti með not­enda­gjöldum.“

Hér á landi hefur ekki verið ráð­ist í margar einka­fram­kvæmdir í vega­kerf­inu en Hval­fjarð­ar­göng eru að mati flutn­ings­manna til­lög­unnar „skýrt dæmi“ um að slíkt getur heppn­ast vel.

Upp­bygg­ing heils­árs­vegar um Kjöl kæmi að sögn þing­mann­anna ekki til með að hafa áhrif á for­gangs­röðun sam­göngu­á­ætl­unar þar sem ráð­gert sé að fram­kvæmdin og fjár­mögnun hennar verði í höndum einka­að­ila.