Haf­rann­sókn­ar­stofnun hefur gefið út svarta skýrslu um erfða­blöndun eld­is­laxa og villtra laxa hér á landi. Skýrslan sýnir fram á að erfða­blöndun hafi átt sér stað í 2,1 pró­sent til­fella, þar sem 133 af þeim laxa­seiðum sem sýni voru tekin úr reynd­ust vera afkvæmi eld­is­laxa og villtra laxa, eða svo­kall­aðir blend­ingar. Sýnin voru tekin úr löxum úr 89 ám víðs vegar um landið og var lögð áhersla á ár sem eru nálægt sjó­kvíum þar sem eld­is­lax er rækt­aður. 

Skýrslan hefur vakið nokkur við­brögð, ekki síst hjá hags­mun­að­ilum í lax­veiði ann­ars vegar og hjá lax­eld­is­mönnum hins vegar. Þannig skrif­aði Elvar Örn Frið­riks­son, fram­kvæmda­stjóri Vernd­ar­sjóðs villtra laxa­stofna grein á Vísi um skýrsl­una þar sem hann sagði að það væri ein­ungis „tíma­spurs­mál hve­nær sjó­kvía­eldi út­rýmir villta lax­inum“. 

Þrátt fyrir að þessi erfða­blöndun sé tals­verð þá eru umhverf­is­á­hrifin af stærstu slysa­slepp­ingu Íslands­sög­unnar ekki hluti af nið­ur­stöðum þess­arar skýrslu. Ástæðan er sú að umrædd slysa­slepp­ing átti sér stað fyrir svo stuttu að áhrif hennar á villta laxa­stofn­inn eru ekki komin fram. 

Þetta er slysa­slepp­ingin sem varð hjá Arn­ar­laxi, stærsta lax­eld­is­fyr­ir­tæki Íslands, í Arn­ar­firði árið 2021 þar sem allt að 82 þús­und eld­is­laxar sluppu úr sjó­kví fyr­ir­tæk­is­ins. Gat kom þá á sjó­kví Arnarlax. Umræddir laxar voru frekar smáir en með­al­stærðin var 0,8 kg eða tæpt 1,8 pund. 

Mat­væla­stofnun sektaði Arnarlax um 120 millj­ónir króna í fyrra fyrir ranga upp­lýs­inga­gjöf um þessa slysa­slepp­ingu í fyrra. Stofn­unin sagði frá því í til­kynn­ingu um sekt­ina að brot Arnarlax væri „alvar­legt“ og „aðgæslu­leysið víta­vert“.

Tveir af eld­is­löx­unumHér sjást tveir af eld­is­löx­unum sem veidd­ust í Mjólká í fyrra. Fjallað er um veið­arnar á eld­is­löx­unum í Mjólká í nýrri skýrslu Haf­rann­sókn­ar­stofn­unar um erfð­al­blöndun eld­is­laxa og villtra.

Trójuhestur fyrir íslenska laxastofninn

Guðni Guð­bergs­son, sviðs­stjóri ferskvatns- og eld­is­sviðs hjá Haf­rann­sókn­ar­stofnun, segir að áhrifin af þess­ari slysa­slepp­ingu eigi enn eftir að koma fram. „Það er bara tími frá því að eld­is­laxar sleppa úr kví og þar til þeir eru orðnir kyn­þroska og komnir upp í ár. Það getur tekið eitt til kannski þrjú ár eftir því á hvaða aldri þeir eru að sleppa. Síðan þurfa þeir að hrygna, hrognin eru ofan í möl­inni í einn vetur og svo þurfa þau að klekj­ast út og síðan þarf að finna laxa­seiðin í ánni og greina. Þannig að alveg sama hvað við erum að gera þá erum við alltaf langt, langt á eftir.“ 

Aðspurður hvort að þetta þýði ekki að ómögu­legt sé á þess­ari stundu að meta umhverf­is­á­hrifin af þess­ari slysa­sleppingu segir Guðni. „Þetta stóra strok úr kvínni hjá Arn­ar­laxi er ekki orðið mæl­an­legt. Það er ekki komið fram með öðrum hætti en þeir fiskar úr strok­inu sem veiðst hafa og sem betur fer eru þeir frekar fáir. Það er annað sem þarf að hafa í huga er að við vitum ekki enn hvernig nátt­úran mun hreinsa þetta, það er að segja hvernig eld­is­fisk­unum mun vegna í ánum. Þetta er bara eitt­hvað sem á eftir að koma fram. Menn eru alltaf á eftir að meta áhrifin,“ segir Guðni. 

Kemur í ljósGuðni Guð­bergs­son, sviðs­stjóri hjá Haf­rann­sókn­ar­stofnun, segir að áhrifin af slysa­slepp­ing­unni hjá Arn­ar­laxi á erfða­blöndun eld­is­laxa og villtra eigi eftir að koma í ljós.

Slysa­slepp­ingin hjá Arn­ar­laxi, sem bæði er sú stærsta í Íslands­sög­unni og eins sú eina sem Mat­væla­stofnun hefur sektað lax­eld­is­fyr­ir­tæki fyrir, er því eins konar Tróju­hestur fyrir íslenska nátt­úru og laxa­stofn­inn hér á landi. Hvaða áhrif hefur það fyrir villta íslenska laxa­stofn­inn, sem telur um 50 þús­und laxa, þegar rúm­lega helm­ingi fleiri eld­is­laxar sleppa út í nátt­úru Íslands? „Þetta á allt eftir að koma í ljós. Svo verður maður að hafa það í huga að það er ekki verið að veiða í öllum ám og það eru ekki upp­lýs­ingar um alla fiska og jafn­vel þó það sé verið að veiða þá sjá menn ekk­ert alla fiska. Þess vegna er svo mik­il­vægt að fara í árnar og taka sýni til að geta sagt: Hverjir eru pabbar og mömmur seið­anna í ánum?,“ segir Guðni. 

26 laxar í Mjólká en óljós áhrifÍ töfl­unni um fjölda eld­is­laxa sem veiðst hafa í ánum sem skoð­aðar voru er fjallað um eld­is­lax­ana í Mjólká í Arn­ar­firði. Áhrifin af versu þess­ara eld­is­laxa í ánni liggja ekki fyrir og hvað þá áhrifin af þeim 82 þús­und eld­is­löxum sem sluppu ásamt þeim hjá Arn­ar­laxi árið 2021.

Mjólká ofarlega á lista

Í skýrslu Haf­rann­sókn­ar­stofn­unar er fjallað um það af hverju erfða­blöndun eld­is­laxa og villtra laxa er slæm. Þar segir meðal ann­ars að slík erfða­blöndun eigi sér alltaf stað í löndum þar sem sjó­kvía­eldi á laxi er stundað. „Erfða­blöndun eld­is­lax og villts lax hefur verið álitin ógn við villta laxa­stofna og telst hún í dag meðal alvar­legri ógna sem steðja að villtum stofnum. Hún getur breytt erfða­sam­setn­ingu stofna, breytt líf­sögu, valdið hnignun stofna og þannig skaðað líf­fræði­legan fjöl­breyti­leika. Erfða­blöndun hefur greinst í þeim löndum þar sem sjó­kvía­eldi á laxi er stundað á útbreiðslu­svæði Atl­ants­haf­s­lax, þ.e. þar sem það hefur verið kannað.“

Eld­is­laxar úr slysa­lepp­ingu Arnarlax veidd­ust í Mjólká í Arn­ar­firði í fyrra, líkt og greint var frá í fjöl­miðlum. Mjólká er árnefna eða affall úr Mjólk­ár­virkjun. Í skýrslu Haf­rann­sókn­ar­stofn­unar um erfða­blönd­un­ina er fjallað sér­stak­lega um þessa fiska og eru þeir sagðir hafa verið 24 en 2 eld­is­laxar veidd­ust í ánni árið 2018.

Mikil blendingsáhrif af 200 fiska slysasleppingu

Einungis einu sinni áður hafa veiðst fleiri eld­is­laxar eftir slysa­slepp­ingu. Þetta var árið 2014 þegar 64 eld­is­laxar veidd­ust í ám á suð­vest­an­verðum Vest­fjörðum eftir slysa­slepp­ingu á meintum 200 eld­is­löxum hjá lax­eld­is­fyr­ir­tæk­inu Fjarða­laxi í Pat­reks­firði árið 2013. Um var að ræða árnar Botnsá, Ósár og Kleifará.  Ef eld­is­laxar sem sleppa úr sjó­kvíum veið­ast snemma er þeim mun lík­legra að komið verði í veg fyrir að þesir laxar taki þátt í hrygn­ingu sem getur leitt til erfða­blönd­unar við villta laxa­stofna. 

Í skýrslu Haf­rann­sókn­ar­stofn­unar er samt nefnt að 34 dæmi um blend­inga, bræð­ing úr villtum laxi og eld­is­laxi, hafi fund­ist í Botnsá í Tálkna­firði í rann­sókn stofn­un­ar­innar. Þetta gerð­ist þrátt fyrir að þessir 64 eld­is­laxar sem veidd­ust í umræddum ám á svæð­inu hafi lík­lega verið úr þess­ari slysa­slepp­ingu. En mögu­legt er að lax­arnir hafi tekið þátt í hrygn­ingu áður en þeir veidd­ust. Líklegt er því að slysa­slepp­ingin hjá Fjarða­laxi árið 2013 hafi átt þátt í þess­ari erfða­blöndun á laxi í Botnsá sem átti sér stað áður en stóra slysa­slepp­ingin hjá Arn­ar­laxi árið 2021 hefur orðið mæl­an­leg.

Slysa­slepp­ingin hjá Fjarða­laxi upp á 200 eld­is­laxa var hins vegar ein­ungis 0,2 pró­sent af slysa­slepp­ing­unni hjá Arn­ar­laxi upp á 82 þús­und fiska. Þrátt fyrir þennan mikla þá voru afleið­ing­arnar slysa­slepp­ing­ar­innar 2013 þetta miklar á lax­ana sem sýni var tekið úr í Botnsá. 

Guðni Guð­bergs­son vill ekki spá fyrir um áhrifin af slysa­slepp­ingu Arnarlax en bendir á að á svæð­inu á suð­vest­an­verðum Vest­fjörðum séu ekki margar laxár og því sé minni hætta á erfða­blöndun þegar eld­is­lax­arnir úr slysa­slepp­ing­unni snúa aftur og fara upp í ár á því svæði. „Ég er ekki svo spá­mann­lega vax­inn að ég geti giskað á það. Menn geta leikið sér með tölur ef þeir vilja. En eins og þessi skýrsla sýnir þá eru flestir þeirra laxa sem sleppa að koma til baka á það svæði þaðan sem þeir sluppu. Það eru ekki margar laxár með nytja­stofnum á þessu svæði þar sem lax­arnir hjá Arn­ar­laxi sluppu.“ 

Sökum þessa má ætla að líkur á erfða­blöndun vegna þess­ara eld­is­laxa sem sluppu hjá Arn­ar­laxi séu minni en ef slepp­ingin hefði átt sér stað á svæði þar sem margar laxár með nytja­stofnum er að finna.