„Fram undan eru kjarasamningar og sú krafa stendur nú upp á forystu atvinnulífsins að sýna ábyrgð og gæta hófs í arðgreiðslum en leita fremur allra leiða til að koma í veg fyrir að hækkun á vöru og þjónustu leiti út í verðlagið. Öllum má ljóst vera að launafólk eitt getur ekki borið meginþungann af baráttunni við verðbólguna, atvinnurekendur verða að axla ábyrgð til jafns.“ Þetta skrifar Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra í aðsendri grein sem birt er í Morgunblaðinu í dag.

Í greininni fer Katrín yfir nýlega birta fimm ára fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem hún leiðir og setur fram það mat sitt að í henni séu send skýr skilaboð um að ríkisstjórnin ætli sér að ná verðbólgu, sem nú er 9,8 prósent, niður. Með því að hækka skatta, draga úr skattaívilnunum, auka aðhald og fresta framkvæmdum sé ríkisstjórnin að gera sitt. Fleira þurfi hins vegar að koma til, sérstaklega þar sem kjarasamningar séu framundan. Nýliðin saga kenni okkur að til að ná árangri í baráttunni við verðbólguna þá þurfi samvinnu allra, launafólks, atvinnurekenda og hins opinbera, að mati Katrínar.

Hún segir að allir eigi mikið undir því að það takist að hemja verðbólguna áður en hún grefur um sig og verði  illviðráðanleg. „Allar forsendur eru til staðar til þess að við getum náð árangri, efnahagslífið er þróttmikið og staða ríkissjóðs batnar jafnt og þétt. Við þessar aðstæður verður ríkisfjármálaáætlun áfram rædd á þingi nú í vikunni. Megináherslurnar eru skýrar: Ríkið mun afla aukinna tekna, hagræða í rekstri og fresta framkvæmdum. Þessar aðgerðir slá á verðbólgu og skapa aðstæður til að lækka vexti. Þannig styðja ríkisfjármálin við Seðlabankann í stjórn peningamála og jafnframt tryggja aðgerðirnar forsendur fyrir félagslegum og efnahagslegum stöðugleika og áframhaldandi uppbyggingu lífsgæða fyrir almenning í landinu.“

Verðbólga í hæðum sem hafa ekki sést síðan 2009

Verðbólga á Íslandi hefur verið yfir 2,5 prósent verðbólgumarkmiði síðan í maí 2020, yfir fimm prósent síðan í lok árs 2021 og milli níu og tíu prósent síðan í júlí í fyrra. Síðast fór hún yfir níu prósent á árinu 2009, í kjölfar bankahrunsins. Verðbólguhorfur til framtíðar hafa auk þess farið hríðversnandi, en það þýðir að greiningaraðilar búast við því að verðbólgan verði há í lengri tíma en áður.

Vegna þessara aðstæðna hefur Seðlabanki Íslands hækkað stýrivexti tólf sinnum í röð, úr 0,75 í 7,5 prósent, með tilheyrandi áhrifum á þá sem þurfa að borga vexti af lánum í íslenskum krónum. 

Vegna óvissunnar sem stóraukin verðbólga orsakaði hefur verið samið til skamms tíma í þeim kjarasamningum sem gerðir voru í lok síðasta árs og á fyrstu mánuðum ársins 2023. Þeir samningar renna út í byrjun árs 2024. Samið var um 6,75 til átta prósent launahækkanir, en þó með þaki þannig að slíkar prósentuhækkanir giltu ekki um hærri laun. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur nú dregist saman þrjá ársfjórðunga í röð samhliða því að verðbólga hefur verið hærri en búist var við. Meiri líkur en minni á að launahækkunin sem samið var um dugi ekki til að viðhalda kaupmætti á samningstímanum.

Rekstrarhagnaður fyrirtækja sá mesti á öldinni

Samkvæmt nýlegri samantekt BHM jókst samanlagður rekstrarhagnaður fyrirtækja á Íslandi um 60 prósent á árunum 2018 til 2022 á sama tíma og verðlag hækkaði um 20 prósent. Þar kom einnig fram að rekstrarhagnaður íslenskra fyrirtækja hafi verið sá mesti á öldinni á árunum 2021, þegar hann var 839 milljarðar króna, og 2022, þegar hann er áætlaður að hafa verið 885 milljarðar króna samkvæmt miðspá BHM. Gangi hæsta mat bandalagsins fyrir árið 2022 eftir nemur hagnaðaraukningin tæplega 46 prósent að raunvirði á tímabili lífskjarasamningsins 2018 til 2022. Í umfjöllun um samantektina á heimasíðu BHM segir: „Vísbendingar eru um að álagning sé á uppleið en hlutfall rekstrarhagnaðar af tekjum fyrirtækja hefur heldur ekki mælst hærri en á árinu 2021, um 17 prósent. Áhugavert er að hagnaðarhlutfallið hefur aldrei hækkað eins skarpt á milli ára eins og milli áranna 2020 og 2021.“

Samhliða þessari aukningu í hagnaði fyrirtækja, sem meðal annars má rekja til ívilnandi aðgerða stjórnvalda og Seðlabanka Íslands í kjölfar kórónuveirufaraldursins, hafa fjármagnstekjur eigenda fyrirtækja hækkað gríðarlega. Árið 2021 nam til að mynda hagnaður þeirra 0,5 prósenta landsmanna, alls 244 fjölskyldna, sem þénuðu mest í fjármagnstekjur 36 milljörðum króna. Hóp­ur­inn þén­aði 4,2 pró­sent af öllum tekjum sem urðu til í land­inu, en það hlut­fall hafði ekki verið hærra síðan 2007. 

Forstjórar með 19föld lágmarkslaun

Heimildin greindi frá því í síðasta mánuði að meðallaun allra forstjóra skráðra félaga á aðalmarkaði Kauphallar Íslands í fyrra hafi verið rúmlega 6,9 milljónir króna á mánuði. 

Inni í launatölunum eru allir þeir liðir sem félögin sjálf flokka sem launagreiðslur. Um er að ræða grunnlaun, hlunnindi, mótframlag í lífeyrissjóði, kaupauka, sérstaka kaupauka og í einu tilfelli sú upphæð sem bókfærð var á síðasta ári sem launakostnaður vegna „keyptra starfsréttinda“. Til viðbótar við þessar greiðslur er hluti forstjóranna með kauprétti á hlutum í þeim félögum sem þeir stýra. 

Meðallaunin hækkuðu um rúmlega eina milljón króna á mánuði milli ára, en þau voru 5,9 milljónir króna hjá sömu félögum árið 2021. Á tveimur árum hafa þau hækkað um þriðjung. Lágmarkslaun á Íslandi þorra síðasta árs voru 368 þúsund krónur á mánuði. Því eru meðallaunagreiðslur til forstjóra skráðra félaga á aðalmarkaði á mánuði, eins og félögin sjálf skilgreina hann í uppgjörum sínum, um 56 prósent hærri en árslaun þess sem var á lágmarkslaunum í fyrra. Önnur leið til að líta á samanburðinn er sú að meðallaun forstjóranna eru næstum 19föld lágmarkslaun á mánuði.