Hverjir voru Karl 1. og Karl 2.?

Það kom nokkuð á óvart árið 1948 þegar Elísabet krón­prinsessa Breta eign­að­ist sinn fyrsta son og ákveðið var að nefna hann Charles eða Karl. Flestir höfðu sjálf­krafa búist við að hann myndi fá nafn föður Elísa­betar, Georgs 6. sem þá var kóngur. Pilt­ur­inn nýi var að vísu skírður Georg líka — hann heitir fullu nafni Charles Philip Arthur George — en með því að skipa Karls-nafn­inu fremst sýndi Elísabet að hún ætl­aði að kalla son sinn Karl og hann yrði því í fyll­ingu tím­ans Karl 3.

Og það hefur nú loks­ins gerst, nærri 74 árum síðar.

Ástæðan fyrir því að þetta kom á óvart var ekki bara sú að Elísabet skyldi ekki skíra afdrátt­ar­laust í höf­uðið á heittelskuðum pabba sínum, heldur líka að Karl­arnir tveir sem hingað til hafa setið á valda­stóli í Bret­landi voru hreint ekki óum­deildir, og er þá vægt að orði kom­ist.

Kóngar sóttir til Skotlands

Þeir voru feðgar. Sá eldri fædd­ist árið 1600 í Dumferline-höll­inni í Skotlandi en faðir hans var Jakob 6. Skota­kóngur. Þá var Elísabet 1. Eng­lands­drottn­ing komin vel á sjö­tugs­aldur og þar sem hún átti ekki börn höfðu Eng­lend­ingar rann­sakað frænd­garð hennar í leit að erf­ingja og stað­næmst við Jakob Skota­kóng.

Þau voru náskyld. Jakob var sonur Maríu Stúart Skota­drottn­ingar. Amma Maríu var föð­ur­systir Elísa­betar. María Stúart hafði að vísu verið fang­elsuð og háls­höggvin af Elísa­betu frænku sinni en slíkt og þvíum­líkt var ekki látið standa í vegi rík­is­erfða og því var Jakobi í Skotlandi boðin Eng­land­skrúna þegar Elísabet 1. hyrfi inn á hinar eilífu veiði­lendur.

Það gerð­ist 1603, þá fór Jakob suður til Englands og sett­ist í hásætið þar og nefnd­ist eft­ir­leiðis Jakob 1. Og eftir 22 ár á valda­stóli þar syðra and­að­ist Jakob 1625 og 24 ára gam­all sonur hans tók við kon­ungs­tign­inni sem Karl 1.

Móðir Karls var Anna prinsessa frá Danmörku, dóttir Friðriks 2. Dana­kóngs og þýskrar her­toga­dóttur.

Broguð dómgreind guðs?

Ekki leið á löngu uns miklar deilur upp­hófust milli Karls kon­ungs og helstu aðals­manna á Englandi um vald­svið og valds­mörk. Flest hin öfl­ugri kon­ungs­ríki í Evrópu voru þá orðin eða í þann veg­inn að verða kon­ungs­ein­veldi, þar sem kon­ungur réði öllu með hjálp hirðar og emb­ætt­is­manna.

Þessu var Karl 1. mjög hlynntur enda taldi hann að kon­ungar væru á sér­stökum samn­ingi við guð og þeim bæri því guð­legur réttur til rík­is­stjórnar.

Hafi svo verið, þá var alt­ént eitt­hvað brogað við dóm­greind guðs um þær mundir því Karl 1. hafði — hvað sem öðru leið — litla hæfi­leika til rík­is­stjórnar og litla hæfi­leika yfir­leitt. Enda voru aðals­menn á Englandi síst á því að gefa Karli eftir völd sín, en enska þingið hafði þá tölu­verð völd og vildi meira.

Aðals­menn kröfð­ust þess að Karl féllist á að verða þing­bund­inn kon­ungur svo allar helstu ákvarð­anir hans þyrfti að bera undir þingið til sam­þykktar, en þegar kóngur hafn­aði því kom til borg­ara­stríðs milli stuðn­ings­manna þing og kon­ungs.

Karl 1. hálshöggvinn

Auk deilna um vald­svið kraum­uðu líka undir niðri ill­skeyttar trú­ar­bragða­deilur en fjöl­skylda Karls þótti hel­stil veik fyrir pápísku og bætti ekki úr skák þegar hann gekk að eiga hina ramm­kaþ­ólsku Hen­rí­ettu Maríu kon­ungs­dóttur frá Frakk­landi.

Stríði Karls og þings­ins lauk í jan­úar 1649 þegar kóngur var hand­samaður og dreg­inn fyrir dóm þing­manna, sak­aður um land­ráð. Hann var að lokum dæmdur til dauða og háls­höggv­inn. Þótt Karl hafi ekki þótt sér­legur bógur fram að því — nema þá helst fyrir þrjósku sakir — þá þótti hann bregð­ast hraust­lega við dauð­anum.

Það var sem sé Karl 1. sem bað um að fá tvær skyrtur til að fara í sína hinstu för á högg­stokk­inn því þá var kalt í veðri og hann vildi ekki fara að skjálfa úr kulda.

Því eng­inn mátti ímynda sér að kon­ung­ur­inn skylfi af ótta.

Konungdæmi endurreist

Eftir að kon­ungur var úr sög­unni réði Oliver Cromwell her­for­ingi upp­reisn­ar­manna í ára­tug en þegar hann lést var að lokum ákveðið að end­ur­reisa kon­ung­dæmið.

Karl elsti sonur Karls 1. sett­ist því í hásætið 1660. 

Karl 2. hefur nokkuð mót­sagna­kennda stöðu í breskri sögu. Í aðra rönd­ina var hann aðsóps­mik­ill karl og þótti skemmti­legur, og það fylgdu honum fjör og gleði. Hann var óstöðv­andi kvenna­maður, eins og það hét í þá daga, og eign­að­ist að minnsta kosti 12 börn í lausa­leik, kannski mun fleiri.

Hins vegar eign­að­ist drottn­ing hans, Braganza kon­ungs­dóttir frá Portúgal, engin börn. Karl 2. var þá hvattur til að skilja við hana og kvæn­ast upp á nýtt svo hann gæti eign­ast skil­getna rík­is­erf­ingja en hann ákvað að halda tryggð við Bragönzu — ef „tryggð“ er þá rétta orðið í þessu til­felli um eig­in­mann sem var eins og landa­fjandi upp um öll pils.

Kvikasilfurseitrun

Karl 2. var áhuga­samur um vís­indi, land­könnun og tækni og átti sinn þátt í að koma Bretum í fremstu röð á þeim sviðum. Um leið safn­aði hann miklum skuldum með gegnd­ar­lausu bruðli við hirð­ina. Karl hélt að mestu frið­inn bæði í deilum við þing og aðal, sem og í trú­málum, en það tókst honum frekar með því að ýta vanda­mál­unum á undan sér en leysa þau.

Karl 2. náði því síð­ustu ævi­árin að senda þingið heim og ríkja sem ein­valdur en hætt er við að ef hann hefði lifað hefði á end­anum allt farið í hund og kött — eins og gerð­ist raunar fljót­lega eftir að hann dó aðeins 54 ára 1685.

Dán­ar­or­sök hans var lík­lega nýrna­veiki en hún hefur hugs­an­lega stafað af kvika­silf­urseitrun, en kóngur hafði verið að skemmta sér við til­raunir með kvika­silfur nokkru áður.

Jakob bróðir Karls tók við kon­ung­dæmi hans en Jakobi var svo hrint frá völdum eftir aðeins þrjú ár á valda­stóli og „dýrð­lega bylt­ingin“ tók við þegar aðals­menn (og síðar borg­arar) tóku að draga mjög úr völdum kon­unga og drottn­inga.

Síðan 1685 hefur sem sé ekki setið Karl á valda­stóli í Bret­landi.

Fyrr en nú.